પુરુષસૂક્તમ્ (ઋગ્વેદઃ)
વૈદિક સૂક્તો · તૈત્તિરીય આરણ્યક (કૃષ્ણ યજુર્વેદ) · 24 શ્લોક
સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ । સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ । સ ભૂમિં વિશ્વતો વૃત્વા । અત્યતિષ્ઠદ્દશાંગુલમ્
પુરુષ એવેદગ્ં સર્વમ્ । યદ્ભૂતં યચ્ચ ભવ્યમ્ । ઉતામૃતત્વસ્યેશાનઃ । યદન્નેનાતિરોહતિ
એતાવાનસ્ય મહિમા । અતો જ્યાયાગ્ંશ્ચ પૂરુષઃ । પાદોઽસ્ય વિશ્વા ભૂતાનિ । ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિ
ત્રિપાદૂર્ધ્વ ઉદૈત્પુરુષઃ । પાદોઽસ્યેહાઽભવાત્પુનઃ । તતો વિષ્વઙ્વ્યક્રામત્ । સાશનાનશને અભિ
તસ્માદ્વિરાડજાયત । વિરાજો અધિ પૂરુષઃ । સ જાતો અત્યરિચ્યત । પશ્ચાદ્ભૂમિમથો પુરઃ
યત્પુરુષેણ હવિષા । દેવા યજ્ઞમતન્વત । વસન્તો અસ્યાઽઽસીદાજ્યમ્ । ગ્રીષ્મ ઇધ્મઃ શરદ્ધવિઃ
સપ્તાસ્યાઽઽસન્પરિધયઃ । ત્રિઃસપ્ત સમિધઃ કૃતાઃ । દેવા યદ્યજ્ઞં તન્વાનાઃ । અબધ્નન્પુરુષં પશુમ્
તં યજ્ઞં બર્હિષિ પ્રૌક્ષન્ । પુરુષં જાતમગ્રતઃ । તેન દેવા અયજન્ત । સાધ્યા ઋષયશ્ચ યે
તસ્માદ્યજ્ઞાત્સર્વહુતઃ । સંભૃતં પૃષદાજ્યમ્ । પશૂગ્ંસ્તાગ્ંશ્ચક્રે વાયવ્યાન્ । આરણ્યાન્ગ્રામ્યાશ્ચ યે
તસ્માદ્યજ્ઞાત્સર્વહુતઃ । ઋચઃ સામાનિ જજ્ઞિરે । છન્દાગ્ંસિ જજ્ઞિરે તસ્માત્ । યજુસ્તસ્માદજાયત
તસ્માદશ્વા અજાયન્ત । યે કે ચોભયાદતઃ । ગાવો હ જજ્ઞિરે તસ્માત્ । તસ્માજ્જાતા અજાવયઃ
યત્પુરુષં વ્યદધુઃ । કતિધા વ્યકલ્પયન્ । મુખં કિમસ્ય કૌ બાહૂ । કાવૂરૂ પાદાવુચ્યેતે
બ્રાહ્મણોઽસ્ય મુખમાસીત્ । બાહૂ રાજન્યઃ કૃતઃ । ઊરૂ તદસ્ય યદ્વૈશ્યઃ । પદ્ભ્યામ્ શૂદ્રો અજાયત
ચન્દ્રમા મનસો જાતઃ । ચક્ષોઃ સૂર્યો અજાયત । મુખાદિન્દ્રશ્ચાગ્નિશ્ચ । પ્રાણાદ્વાયુરજાયત
નાભ્યા આસીદન્તરિક્ષમ્ । શીર્ષ્ણો દ્યૌઃ સમવર્તત । પદ્ભ્યાં ભૂમિર્દિશઃ શ્રોત્રાત્ । તથા લોકાગ્ં અકલ્પયન્
વેદાહમેતં પુરુષં મહાન્તમ્ । આદિત્યવર્ણં તમસસ્તુ પારે । સર્વાણિ રૂપાણિ વિચિત્ય ધીરઃ । નામાનિ કૃત્વાઽભિવદન્યદાસ્તે
ધાતા પુરસ્તાદ્યમુદાજહાર । શક્રઃ પ્રવિદ્વાન્પ્રદિશશ્ચતસ્રઃ । તમેવં વિદ્વાનમૃતં ઇહ ભવતિ । નાન્યઃ પન્થા અયનાય વિદ્યતે
યજ્ઞેન યજ્ઞમયજન્ત દેવાઃ । તાનિ ધર્માણિ પ્રથમાન્યાસન્ । તે હ નાકં મહિમાનઃ સચન્તે । યત્ર પૂર્વે સાધ્યાઃ સન્તિ દેવાઃ
અદ્ભ્યઃ સંભૂતઃ પૃથિવ્યૈ રસાચ્ચ । વિશ્વકર્મણઃ સમવર્તતાધિ । તસ્ય ત્વષ્ટા વિદધદ્રૂપમેતિ । તત્પુરુષસ્ય વિશ્વમાજાનમગ્રે
વેદાહમેતં પુરુષં મહાન્તમ્ । આદિત્યવર્ણં તમસઃ પરસ્તાત્ । તમેવં વિદ્વાનમૃત ઇહ ભવતિ । નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતેઽયનાય
પ્રજાપતિશ્ચરતિ ગર્ભે અન્તઃ । અજાયમાનો બહુધા વિજાયતે । તસ્ય ધીરાઃ પરિજાનન્તિ યોનિમ્ । મરીચીનાં પદમિચ્છન્તિ વેધસઃ
યો દેવેભ્ય આતપતિ । યો દેવાનાં પુરોહિતઃ । પૂર્વો યો દેવેભ્યો જાતઃ । નમો રુચાય બ્રાહ્મયે
રુચં બ્રાહ્મં જનયન્તઃ । દેવા અગ્રે તદબ્રુવન્ । યસ્ત્વૈવં બ્રાહ્મણો વિદ્યાત્ । તસ્ય દેવા અસન્વશે
હ્રીશ્ચ તે લક્ષ્મીશ્ચ પત્ન્યૌ । અહોરાત્રે પાર્શ્વે । નક્ષત્રાણિ રૂપમ્ । અશ્વિનૌ વ્યાત્તમ્ । ઇષ્ટં મનિષાણ । અમું મનિષાણ । સર્વં મનિષાણ
પુરુષસૂક્તમ્ (ઋગ્વેદઃ) (ઋગ્વેદ)
સ્રોત: Wikisource · CC BY-SA 4.0