दीपावली (लक्ष्मी पूजा)
चरण-दर-चरण पूजा विधान
तैयारी
Prepare the pooja place
क्या करें: Clean the house in the days before. In the evening bathe, wear new clothes and draw a muggu at the door and in the pooja room. Place a peetham with a red or yellow cloth and rice; set Lakshmi's picture or idol (with Ganesha) on it, and a kalasham with water, mango leaves and a coconut. Keep a plate with coins, gold or silver items and, for business families, the account books and a pen. Keep many diyas with oil and wicks ready for the deepa lakshmi and the rows of lamps. Do the pooja in pradosha kala (the time shown in the app).
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
Prepare the naivedyam
क्या करें: Prepare sweets, payasam, puffed rice (borugulu) mixed with sugar or jaggery and batasha, and fruits. Keep betel leaves and areca nuts for tambulam.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
आरम्भ – गणपति प्रार्थना
गणपति प्रार्थना
क्या करें: हाथ जोड़कर भगवान गणेश से प्रार्थना करें कि वे पूजा के सभी विघ्न दूर करें।
श्री महागणाधिपतये नमः ॥ शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् । प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये ॥ अगजानन पद्मार्कं गजाननमहर्निशम् । अनेकदं तं भक्तानां एकदन्तमुपास्महे ॥
अर्थ: श्वेत वस्त्र धारण करने वाले, सर्वव्यापी, चन्द्रमा के समान उज्ज्वल, चार भुजाओं वाले और प्रसन्न मुख वाले भगवान का ध्यान करें, जिससे सभी विघ्न दूर हों। भक्तों को अनेक वर देने वाले, एकदन्त, पार्वती-पुत्र की हम उपासना करते हैं।
पवित्रीकरण
क्या करें: बाएँ हाथ में आचमनी से जल लेकर, दाएँ अंगूठे (या फूल) से श्लोक बोलते हुए तीन बार सिर पर छिड़कें। फिर हाथ जोड़कर गुरु को प्रणाम करें।
अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा । यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ॥ पुण्डरीकाक्ष पुण्डरीकाक्ष पुण्डरीकाक्षाय नमः ॥ श्री गुरुभ्यो नमः ॥
अर्थ: पवित्र हो या अपवित्र, किसी भी अवस्था में हो, जो कमलनयन भगवान का स्मरण करता है वह भीतर और बाहर से शुद्ध हो जाता है। गुरु को नमस्कार।
दीप जलाएँ
क्या करें: दो बत्तियों वाला घी का दीपक और अगरबत्ती जलाएँ। दीपक को नमस्कार करें।
दीपज्योतिः परब्रह्म दीपज्योतिर्जनार्दनः । दीपो हरतु मे पापं दीपज्योतिर्नमोऽस्तु ते ॥
अर्थ: दीपक की ज्योति परब्रह्म है, वही जनार्दन है। दीपक मेरे पापों को दूर करे; हे दीपज्योति, आपको नमस्कार है।
शुद्धि
आचमन
क्या करें: दाहिनी हथेली को कटोरी जैसा बनाकर उसमें एक चम्मच जल लें और "केशवाय स्वाहा" कहकर पी लें। इसी प्रकार "नारायणाय स्वाहा" और "माधवाय स्वाहा" कहकर (तीन बार) आचमन करें। "गोविन्दाय नमः" कहकर दाहिने हाथ पर और "विष्णवे नमः" कहकर बाएँ हाथ पर थोड़ा जल डालें। फिर हाथ जोड़कर शेष नाम बोलें।
ॐ केशवाय स्वाहा । ॐ नारायणाय स्वाहा । ॐ माधवाय स्वाहा । ॐ गोविन्दाय नमः । ॐ विष्णवे नमः । ॐ मधुसूदनाय नमः । ॐ त्रिविक्रमाय नमः । ॐ वामनाय नमः । ॐ श्रीधराय नमः । ॐ हृषीकेशाय नमः । ॐ पद्मनाभाय नमः । ॐ दामोदराय नमः । ॐ सङ्कर्षणाय नमः । ॐ वासुदेवाय नमः । ॐ प्रद्युम्नाय नमः । ॐ अनिरुद्धाय नमः । ॐ पुरुषोत्तमाय नमः । ॐ अधोक्षजाय नमः । ॐ नारसिंहाय नमः । ॐ अच्युताय नमः । ॐ जनार्दनाय नमः । ॐ उपेन्द्राय नमः । ॐ हरये नमः । ॐ श्रीकृष्णाय नमः ॥
अर्थ: भगवान विष्णु के 24 नामों का स्मरण करते हुए जल से भीतर और बाहर स्वयं को शुद्ध करना।
विघ्न दूर करना
क्या करें: अक्षत के कुछ दाने लेकर बिना पीछे देखे बाएँ कंधे के ऊपर से पीछे की ओर फेंकें।
उत्तिष्ठन्तु भूतपिशाचाः य एते भूमिभारकाः । एतेषामविरोधेन ब्रह्मकर्म समारभे ॥
अर्थ: पृथ्वी पर भार बने हुए भूत और प्राणी यहाँ से उठकर चले जाएँ; उनकी अनुमति से मैं यह पवित्र कर्म आरम्भ करता हूँ।
प्राणायाम
क्या करें: दाहिने अँगूठे से दाहिनी नासिका बंद करें और बाईं ओर से साँस लें; दोनों नासिकाएँ बंद करके मन में मंत्र बोलते हुए साँस रोकें; फिर दाहिनी ओर से साँस छोड़ें। जिन्होंने दीक्षा नहीं ली है वे "ॐ" कहते हुए तीन बार धीरे-धीरे साँस ले सकते हैं।
ॐ भूः । ॐ भुवः । ॐ सुवः । ॐ महः । ॐ जनः । ॐ तपः । ॐ सत्यम् । ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ ओमापो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवस्सुवरोम् ॥
अर्थ: सात लोकों और गायत्री का ध्यान करते हुए श्वास को नियंत्रित करना, ताकि पूजा के लिए मन स्थिर हो।
संकल्प
संकल्प (व्रत का निश्चय)
क्या करें: दाहिने हाथ में अक्षत और एक फूल लें, उसके नीचे बाईं हथेली रखें और हाथ छाती के पास रखें। नीचे दिया संकल्प बोलें, जिसमें ऐप ने आज का पंचांग और आपका गोत्र व नाम भर दिया है। अंत में उद्धरिणी (आचमनी) से अक्षत पर थोड़ा जल डालें और उन्हें थाली में छोड़ दें।
…
अर्थ: मैं समय, स्थान, अपना परिचय और इस पूजा का कारण बताता हूँ: अपने परिवार के कल्याण, साहस, दीर्घायु, आरोग्य और समृद्धि के लिए तथा भगवान की प्रसन्नता के लिए।
कलश पूजा
कलश पूजा
क्या करें: कलश पर चंदन, कुमकुम और अक्षत लगाएँ। कलश का मुख दाहिनी हथेली से ढककर मंत्र बोलें और सभी पवित्र नदियों को उसके जल में आमंत्रित करें।
कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुद्रः समाश्रितः । मूले तत्र स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः ॥ कुक्षौ तु सागराः सर्वे सप्तद्वीपा वसुन्धरा । ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः ॥ अङ्गैश्च सहिताः सर्वे कलशाम्बु समाश्रिताः ॥ गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । नर्मदे सिन्धु कावेरि जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥
अर्थ: कलश के मुख में विष्णु, कंठ में रुद्र, मूल में ब्रह्मा और मध्य में मातृगण निवास करते हैं। सभी समुद्र, सातों द्वीप, पृथ्वी और चारों वेद इसके जल में विराजते हैं। हे गंगा, यमुना, गोदावरी, सरस्वती, नर्मदा, सिन्धु और कावेरी, इस जल में उपस्थित हों।
कलश के जल का छिड़काव
क्या करें: कलश में डुबोए हुए फूल या आम के पत्ते से पूजा सामग्री पर, भगवान पर और स्वयं पर थोड़ा जल छिड़कें।
कलशोदकेन पूजाद्रव्याणि सम्प्रोक्ष्य, देवमात्मानं च सम्प्रोक्ष्य ॥
अर्थ: पवित्र जल से पूजा की सारी सामग्री, देवता और स्वयं को शुद्ध करना।
गणपति पूजा
गणपति पूजा
क्या करें: पान के पत्ते पर हल्दी के लेप से छोटे गणपति (हल्दी गणपति) बनाकर कलश के दाहिनी ओर रखें। सोलह नामों में से हर नाम के साथ एक फूल या अक्षत चढ़ाएँ। नैवेद्य के रूप में केला या गुड़ अर्पित करें और प्रार्थना करें कि व्रत बिना विघ्न के पूरा हो।
ॐ सुमुखाय नमः । ॐ एकदन्ताय नमः । ॐ कपिलाय नमः । ॐ गजकर्णकाय नमः । ॐ लम्बोदराय नमः । ॐ विकटाय नमः । ॐ विघ्नराजाय नमः । ॐ गणाधिपाय नमः । ॐ धूमकेतवे नमः । ॐ गणाध्यक्षाय नमः । ॐ फालचन्द्राय नमः । ॐ गजाननाय नमः । ॐ वक्रतुण्डाय नमः । ॐ शूर्पकर्णाय नमः । ॐ हेरम्बाय नमः । ॐ स्कन्दपूर्वजाय नमः ॥ ॐ महागणाधिपतये नमः, षोडशनामभिः पुष्पाणि समर्पयामि ॥ वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ । निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा ॥
अर्थ: सोलह नामों से श्री गणेश को नमस्कार। हे वक्रतुण्ड, महाकाय, करोड़ों सूर्यों के समान तेजस्वी प्रभु, मेरे सभी कार्यों के विघ्न सदा दूर करें।
षोडशोपचार पूजा
Dhyanam (meditation)
क्या करें: Join the palms, look at the Goddess and picture her in the mind: seated on a lotus, golden, with lotuses in her hands, gold coins flowing from her hand.
पद्मासने पद्मकरे सर्वलोकैकपूजिते । नारायणप्रिये देवि सुप्रीता भव सर्वदा ॥ क्षीरोदार्णवसम्भूते कमले कमलालये । सुस्थिरा भव मे गेहे सुरासुरनमस्कृते ॥ ॐ श्री महालक्ष्म्यै नमः । ध्यायामि ॥
अर्थ: O Goddess seated on the lotus, lotus in hand, worshipped by all the worlds, beloved of Narayana, be pleased with me always. Born from the ocean of milk, Kamala who lives in the lotus, honoured by gods and demons, stay firmly in my home.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
आवाहन (आमंत्रण)
क्या करें: भगवान को अक्षत और एक फूल अर्पित करें और उन्हें आकर प्रतिमा में विराजमान होने के लिए आमंत्रित करें।
सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये विष्णुवक्षःस्थलालये । आवाहयामि देवि त्वां सुप्रीता भव सर्वदा ॥ ॐ श्री महालक्ष्म्यै नमः । आवाहयामि ॥
अर्थ: उस पुरुष के हज़ारों सिर, नेत्र और चरण हैं; वह पृथ्वी को चारों ओर से व्याप्त करके उससे भी परे है। हे प्रभु, मैं आपका आवाहन करता हूँ।
आसन
क्या करें: भगवान के आसन के रूप में अक्षत अर्पित करें।
सूर्यायुतनिभस्फूर्ते स्फुरद्रत्नविभूषिते । सिंहासनमिदं देवि स्थीयतां सुरपूजिते ॥ ॐ श्री महालक्ष्म्यै नमः । नवरत्नखचित सिंहासनं समर्पयामि ॥
अर्थ: यह सब कुछ पुरुष ही है, जो हुआ और जो होगा; वही अमरता का स्वामी है। मैं आपको नवरत्नों से जड़ा सिंहासन अर्पित करता हूँ।
पाद्य (चरण धोना)
क्या करें: उद्धरिणी से भगवान के चरणों में (थाली में) थोड़ा जल अर्पित करें।
सुवासितजलं रम्यं सर्वतीर्थसमुद्भवम् । पाद्यं गृहाण देवि त्वं सर्वदेवनमस्कृते ॥ ॐ श्री महालक्ष्म्यै नमः । पादयोः पाद्यं समर्पयामि ॥
अर्थ: ऐसी उनकी महिमा है, और पुरुष उससे भी महान है; सभी प्राणी उसका एक चौथाई भाग हैं। आपके चरण धोने के लिए मैं जल अर्पित करता हूँ।
अर्घ्य
क्या करें: थोड़े चंदन और अक्षत मिले जल को भगवान के हाथों की ओर अर्पित करें।
शुद्धोदकं च पात्रस्थं गन्धपुष्पादिमिश्रितम् । अर्घ्यं दास्यामि ते देवि गृहाण सुरपूजिते ॥ ॐ श्री महालक्ष्म्यै नमः । हस्तयोः अर्घ्यं समर्पयामि ॥
अर्थ: पुरुष के तीन भाग ऊपर उठे; एक भाग यह संसार बना। आपके हाथों के लिए मैं जल अर्पित करता हूँ।
आचमनीय
क्या करें: भगवान के मुख की ओर आचमन के लिए थोड़ा जल अर्पित करें।
सुवर्णकलशानीतं चन्दनागरुसंयुतम् । गृहाणाचमनं देवि मया दत्तं शुभप्रदे ॥ ॐ श्री महालक्ष्म्यै नमः । मुखे आचमनीयं समर्पयामि ॥
अर्थ: उन्हीं से यह ब्रह्माण्ड उत्पन्न हुआ, और वे इसमें व्याप्त हैं। आचमन के लिए मैं जल अर्पित करता हूँ।
पंचामृत स्नान
क्या करें: भगवान को (चित्र हो तो फूल से छिड़ककर) दूध, दही, घी, शहद और शक्कर से एक-एक करके, हर एक की पंक्ति बोलते हुए स्नान कराएँ। फिर शुद्ध जल छिड़कें।
पयोदधिघृतोपेतं शर्करामधुसंयुतम् । पञ्चामृतस्नानमिदं गृहाण कमलालये ॥ पञ्चामृत स्नानं समर्पयामि ॥
अर्थ: पाँच अमृतों से भगवान को स्नान कराना: दूध, दही, घी, शहद और शक्कर।
स्नान
क्या करें: फूल से भगवान पर शुद्ध जल छिड़कें, फिर पोंछकर उन्हें वापस स्थान पर रखें।
गङ्गाजलं मयानीतं सुवर्णकलशे स्थितम् । स्नानं कुरुष्व देवेशि सलिलं च सुवासितम् ॥ ॐ श्री महालक्ष्म्यै नमः । शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि ॥
अर्थ: देवताओं ने पुरुष को ही आहुति बनाकर यज्ञ किया। मैं शुद्ध जल से स्नान अर्पित करता हूँ।
वस्त्र
क्या करें: भगवान को हल्दी लगे सूती धागों का जोड़ा (या नया वस्त्र / ब्लाउज़ पीस) अर्पित करें।
सुरार्चिताङ्घ्रियुगले दुकूलवसनप्रिये । वस्त्रयुग्मं प्रदास्यामि गृहाण हरिवल्लभे ॥ ॐ श्री महालक्ष्म्यै नमः । वस्त्रयुग्मं कञ्चुकं च समर्पयामि ॥
अर्थ: उस यज्ञ की सात परिधियाँ थीं और इक्कीस समिधाएँ। मैं वस्त्रों का जोड़ा अर्पित करता हूँ।
यज्ञोपवीत (जनेऊ)
क्या करें: यज्ञोपवीत अर्पित करें, या उसके स्थान पर अक्षत चढ़ाएँ।
तप्तहेमकृतं देवि माङ्गल्यं मङ्गलप्रदम् । मया समर्पितं देवि गृहाण शुभदायिनि ॥ ॐ श्री महालक्ष्म्यै नमः । माङ्गल्यसूत्रं समर्पयामि ॥
अर्थ: उन्होंने यज्ञ में प्रथम उत्पन्न पुरुष का अभिषेक किया। मैं यज्ञोपवीत अर्पित करता हूँ।
Abharanam (ornaments)
क्या करें: Offer jewellery to the Goddess, or put a little akshata and kumkum on her jewellery. Offer bangles too.
केयूरकङ्कणे दिव्ये हारनूपुरमेखलाः । विभूषणान्यमूल्यानि गृहाण ऋषिपूजिते ॥ ॐ श्री महालक्ष्म्यै नमः । आभरणानि समर्पयामि ॥
अर्थ: O Goddess worshipped by the sages, accept these divine armlets, bracelets, necklaces, anklets, girdles and priceless ornaments.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
गंध (चंदन)
क्या करें: अनामिका उँगली से भगवान को चंदन लगाएँ, फिर हल्दी और कुमकुम लगाएँ।
कर्पूरागरुकस्तूरीरोचनादिभिरन्वितम् । गन्धं दास्याम्यहं देवि प्रीत्यर्थं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ श्री महालक्ष्म्यै नमः । श्रीगन्धं समर्पयामि ॥
अर्थ: उस यज्ञ से दही और घी उत्पन्न हुए। मैं सुगंधित चंदन अर्पित करता हूँ।
अक्षत
क्या करें: आभूषणों के स्थान पर अक्षत (हल्दी मिले चावल) अर्पित करें।
अक्षतान् धवलान् दिव्यान् शालीयांस्तण्डुलान् शुभान् । हरिद्राकुङ्कुमोपेतान् गृहाणाब्धिसुते शुभे ॥ ॐ श्री महालक्ष्म्यै नमः । अलङ्करणार्थं अक्षतान् समर्पयामि ॥
अर्थ: उस यज्ञ से ऋग्वेद, सामवेद और यजुर्वेद उत्पन्न हुए। आभूषणों के रूप में मैं अक्षत अर्पित करता हूँ।
पुष्प (फूल)
क्या करें: भगवान को फूल, तुलसी और माला अर्पित करें।
मल्लिकाजाजिकुसुमैश्चम्पकैर्वकुलैस्तथा । शतपत्रैश्च कल्हारैः पूजयामि हरिप्रिये ॥ ॐ श्री महालक्ष्म्यै नमः । पुष्पैः पूजयामि ॥
अर्थ: उससे घोड़े, गायें, बकरियाँ और भेड़ें उत्पन्न हुईं। मैं फूलों से आपकी पूजा करता हूँ।
अंग पूजा और नामावली
Anga pooja
क्या करें: For each line offer kumkum, a flower or akshata at the part of the Goddess named, from the feet up to the head, and the last one over the whole form.
ॐ चञ्चलायै नमः — पादौ पूजयामि । ॐ चपलायै नमः — जानुनी पूजयामि । ॐ पीताम्बरधरायै नमः — ऊरू पूजयामि । ॐ कमलवासिन्यै नमः — कटिं पूजयामि । ॐ पद्मालयायै नमः — नाभिं पूजयामि । ॐ मदनमात्रे नमः — स्तनौ पूजयामि । ॐ ललितायै नमः — भुजद्वयं पूजयामि । ॐ कम्बुकण्ठ्यै नमः — कण्ठं पूजयामि । ॐ सुमुख्यै नमः — मुखं पूजयामि । ॐ श्रियै नमः — ओष्ठौ पूजयामि । ॐ सुनासिकायै नमः — नासिकां पूजयामि । ॐ सुनेत्रायै नमः — नेत्रे पूजयामि । ॐ रमायै नमः — कर्णौ पूजयामि । ॐ कमलायै नमः — शिरः पूजयामि । ॐ श्री महालक्ष्म्यै नमः — सर्वाण्यङ्गानि पूजयामि ॥
अर्थ: Worshipping each limb of the Goddess with one of her names: feet, knees, thighs, waist, navel, breast, arms, neck, face, lips, nose, eyes, ears, head, and then the whole form.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
अष्टोत्तर शतनामावली
Lakshmi ashtottara shatanamavali (108 names)
क्या करें: Read the 108 names of Lakshmi. With each name offer a pinch of kumkum (kumkum archana), a flower or akshata at the Goddess's feet. Women of the house may share the reading.
ॐ प्रकृत्यै नमः । ॐ विकृत्यै नमः । ॐ विद्यायै नमः । ॐ सर्वभूतहितप्रदायै नमः । ॐ श्रद्धायै नमः । ॐ विभूत्यै नमः । ॐ सुरभ्यै नमः । ॐ परमात्मिकायै नमः । ॐ वाचे नमः । ॐ पद्मालयायै नमः । ॐ पद्मायै नमः । ॐ शुचये नमः । ॐ स्वाहायै नमः । ॐ स्वधायै नमः । ॐ सुधायै नमः । ॐ धन्यायै नमः । ॐ हिरण्मय्यै नमः । ॐ लक्ष्म्यै नमः । ॐ नित्यपुष्टायै नमः । ॐ विभावर्यै नमः । ॐ अदित्यै नमः । ॐ दित्यै नमः । ॐ दीप्तायै नमः । ॐ वसुधायै नमः । ॐ वसुधारिण्यै नमः । ॐ कमलायै नमः । ॐ कान्तायै नमः । ॐ कामाक्ष्यै नमः । ॐ क्रोधसम्भवायै नमः । ॐ अनुग्रहपरायै नमः । ॐ ऋद्धये नमः । ॐ अनघायै नमः । ॐ हरिवल्लभायै नमः । ॐ अशोकायै नमः । ॐ अमृतायै नमः । ॐ दीप्तायै नमः । ॐ लोकशोकविनाशिन्यै नमः । ॐ धर्मनिलयायै नमः । ॐ करुणायै नमः । ॐ लोकमात्रे नमः । ॐ पद्मप्रियायै नमः । ॐ पद्महस्तायै नमः । ॐ पद्माक्ष्यै नमः । ॐ पद्मसुन्दर्यै नमः । ॐ पद्मोद्भवायै नमः । ॐ पद्ममुख्यै नमः । ॐ पद्मनाभप्रियायै नमः । ॐ रमायै नमः । ॐ पद्ममालाधरायै नमः । ॐ देव्यै नमः । ॐ पद्मिन्यै नमः । ॐ पद्मगन्धिन्यै नमः । ॐ पुण्यगन्धायै नमः । ॐ सुप्रसन्नायै नमः । ॐ प्रसादाभिमुख्यै नमः । ॐ प्रभायै नमः । ॐ चन्द्रवदनायै नमः । ॐ चन्द्रायै नमः । ॐ चन्द्रसहोदर्यै नमः । ॐ चतुर्भुजायै नमः । ॐ चन्द्ररूपायै नमः । ॐ इन्दिरायै नमः । ॐ इन्दुशीतलायै नमः । ॐ आह्लादजनन्यै नमः । ॐ पुष्ट्यै नमः । ॐ शिवायै नमः । ॐ शिवकर्यै नमः । ॐ सत्यै नमः । ॐ विमलायै नमः । ॐ विश्वजनन्यै नमः । ॐ तुष्ट्यै नमः । ॐ दारिद्र्यनाशिन्यै नमः । ॐ प्रीतिपुष्करिण्यै नमः । ॐ शान्तायै नमः । ॐ शुक्लमाल्याम्बरायै नमः । ॐ श्रियै नमः । ॐ भास्कर्यै नमः । ॐ बिल्वनिलयायै नमः । ॐ वरारोहायै नमः । ॐ यशस्विन्यै नमः । ॐ वसुन्धरायै नमः । ॐ उदाराङ्गायै नमः । ॐ हरिण्यै नमः । ॐ हेममालिन्यै नमः । ॐ धनधान्यकर्यै नमः । ॐ सिद्धये नमः । ॐ स्त्रैणसौम्यायै नमः । ॐ शुभप्रदायै नमः । ॐ नृपवेश्मगतानन्दायै नमः । ॐ वरलक्ष्म्यै नमः । ॐ वसुप्रदायै नमः । ॐ शुभायै नमः । ॐ हिरण्यप्राकारायै नमः । ॐ समुद्रतनयायै नमः । ॐ जयायै नमः । ॐ मङ्गलायै देव्यै नमः । ॐ विष्णुवक्षःस्थलस्थितायै नमः । ॐ विष्णुपत्न्यै नमः । ॐ प्रसन्नाक्ष्यै नमः । ॐ नारायणसमाश्रितायै नमः । ॐ दारिद्र्यध्वंसिन्यै नमः । ॐ देव्यै नमः । ॐ सर्वोपद्रववारिण्यै नमः । ॐ नवदुर्गायै नमः । ॐ महाकाल्यै नमः । ॐ ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकायै नमः । ॐ त्रिकालज्ञानसम्पन्नायै नमः । ॐ भुवनेश्वर्यै नमः ॥ ॐ श्री महालक्ष्म्यै नमः । अष्टोत्तरशतनामपूजां समर्पयामि ॥
अर्थ: Salutations to Lakshmi by her 108 names, which praise her as Prakriti, the lotus-born, the beloved of Hari, daughter of the ocean, giver of wealth and grain, and remover of poverty.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
कुबेर और धन पूजा
Kubera pooja
क्या करें: Place a picture of Kubera, or a small kalasham or plate of coins, next to Lakshmi. Offer gandham, kumkum, flowers and akshata while saying the mantra.
धनदाय नमस्तुभ्यं निधिपद्माधिपाय च । भवन्तु त्वत्प्रसादान्मे धनधान्यादिसम्पदः ॥ ॐ यक्षाय कुबेराय वैश्रवणाय धनधान्याधिपतये । धनधान्यसमृद्धिं मे देहि दापय स्वाहा ॥ ॐ कुबेराय नमः । गन्धपुष्पाक्षतान् समर्पयामि ॥
अर्थ: Salutations to you, giver of wealth, lord of the treasures Padma and the others; by your grace may I have wealth, grain and prosperity. Om, to the yaksha Kubera, son of Vishravas, lord of wealth and grain: grant me abundance.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
Dhana pooja (coins, jewellery, books)
क्या करें: Sprinkle water on the plate of coins and jewellery; put turmeric, kumkum and akshata on them. Business families draw a swastika and write "Shri" on the first page of the new account book with kumkum and worship the book and pen with flowers.
ॐ श्री महालक्ष्म्यै नमः । धनपात्रं आभरणानि च पूजयामि ॥ ॐ सरस्वत्यै नमः । लेखनीं पुस्तकानि च पूजयामि ॥
अर्थ: Salutations to Mahalakshmi; I worship the wealth and ornaments. Salutations to Saraswati; I worship the pen and the books.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
दीप
Deepa Lakshmi pooja
क्या करें: Arrange the diyas on a plate before the Goddess and light them from the pooja lamp. Put turmeric and kumkum on the main lamp and offer a flower and akshata to it; the lamp itself is worshipped as Lakshmi.
शुभं करोति कल्याणमारोग्यं धनसम्पदः । शत्रुबुद्धिविनाशाय दीपज्योतिर्नमोऽस्तु ते ॥ दीपज्योतिः परब्रह्म दीपज्योतिर्जनार्दनः । दीपो हरतु मे पापं दीपज्योतिर्नमोऽस्तु ते ॥ ॐ दीपलक्ष्म्यै नमः । गन्धपुष्पाक्षतान् समर्पयामि ॥
अर्थ: Salutations to the light of the lamp, which brings good, welfare, health and wealth and destroys hostile thoughts. The light of the lamp is the Supreme Brahman; may it remove my sins.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
उपचार और आरती
धूप
क्या करें: भगवान के सामने अगरबत्ती को गोलाकार घुमाएँ और घंटी बजाएँ।
यत्पुरुषं व्यदधुः । कतिधा व्यकल्पयन् । मुखं किमस्य कौ बाहू । कावूरू पादावुच्येते ॥ वनस्पत्युद्भवैर्दिव्यैः नानागन्धैः सुसंयुतः । आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ श्री महालक्ष्म्यै नमः । धूपमाघ्रापयामि ॥
अर्थ: पुरुष का विभाजन किस प्रकार हुआ? वृक्षों से प्राप्त सुगंधित धूप मैं अर्पित करता हूँ; कृपया स्वीकार करें।
दीप
क्या करें: घंटी बजाते हुए घी का दीपक भगवान के सामने गोलाकार दिखाएँ।
ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् । बाहू राजन्यः कृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः । पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥ साज्यं त्रिवर्तिसंयुक्तं वह्निना योजितं मया । गृहाण मङ्गलं दीपं त्रैलोक्यतिमिरापहम् ॥ ॐ श्री महालक्ष्म्यै नमः । दीपं दर्शयामि ॥
अर्थ: उनका मुख विद्वान बना, भुजाएँ योद्धा, जंघाएँ व्यापारी और चरण श्रमिक बने। तीनों लोकों का अंधकार दूर करने वाला, तीन बत्तियों वाला यह मंगल दीप स्वीकार करें।
नैवेद्य (भोग)
क्या करें: प्रसाद, केले और फल भगवान के सामने रखें। उनके चारों ओर जल छिड़कें, फिर दाहिने हाथ से "प्राणाय स्वाहा" आदि बोलते हुए पाँच बार भोग भगवान को दिखाएँ। बीच में और अंत में जल अर्पित करें।
चन्द्रमा मनसो जातः । चक्षोः सूर्यो अजायत । मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च । प्राणाद्वायुरजायत ॥ ॐ भूर्भुवस्सुवः । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ सत्यं त्वर्तेन परिषिञ्चामि (सायङ्काले — ऋतं त्वा सत्येन परिषिञ्चामि) । अमृतमस्तु । अमृतोपस्तरणमसि ॥ ॐ प्राणाय स्वाहा । ॐ अपानाय स्वाहा । ॐ व्यानाय स्वाहा । ॐ उदानाय स्वाहा । ॐ समानाय स्वाहा ॥ मध्ये मध्ये पानीयं समर्पयामि । अमृतापिधानमसि । उत्तरापोशनं समर्पयामि । हस्तौ प्रक्षालयामि । पादौ प्रक्षालयामि । शुद्धाचमनीयं समर्पयामि ॥ ॐ श्री महालक्ष्म्यै नमः । महानैवेद्यं समर्पयामि ॥
अर्थ: उनके मन से चन्द्रमा और नेत्रों से सूर्य उत्पन्न हुए। मैं यह महानैवेद्य अर्पित करता हूँ; यह अमृत बने।
ताम्बूल (पान-सुपारी)
क्या करें: भगवान को सुपारी के साथ दो पान के पत्ते (और एक केला) अर्पित करें।
नाभ्या आसीदन्तरिक्षम् । शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत । पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात् । तथा लोकां अकल्पयन् ॥ पूगीफलसमायुक्तं नागवल्लीदलैर्युतम् । कर्पूरचूर्णसंयुक्तं ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ श्री महालक्ष्म्यै नमः । ताम्बूलं समर्पयामि ॥
अर्थ: उनकी नाभि से आकाश, सिर से स्वर्ग और चरणों से पृथ्वी उत्पन्न हुई। सुपारी, पान के पत्तों और कपूर से युक्त यह ताम्बूल कृपया स्वीकार करें।
नीराजन (कपूर आरती)
क्या करें: आरती की थाली में कपूर जलाएँ और घंटी बजाते हुए भगवान के सामने दक्षिणावर्त (घड़ी की दिशा में) घुमाएँ। सभी खड़े हो जाएँ। फिर उपस्थित सभी लोगों को आरती दिखाएँ; वे दोनों हाथों से आरती लेकर आँखों से लगाएँ।
वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम् । आदित्यवर्णं तमसस्तु पारे । सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः । नामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्ते ॥ नमस्तेऽस्तु महामाये श्रीपीठे सुरपूजिते । शङ्खचक्रगदाहस्ते महालक्ष्मि नमोऽस्तु ते ॥ ॐ श्री महालक्ष्म्यै नमः । कर्पूर नीराजनं दर्शयामि ॥
अर्थ: मैं सूर्य के समान तेजस्वी, अंधकार से परे इस महान पुरुष को जानता हूँ। मैं आपको कपूर की ज्योति दिखाता हूँ।
मंत्रपुष्प
क्या करें: दोनों हाथों में फूल और अक्षत लें, मंत्र बोलें और उन्हें भगवान के चरणों में अर्पित करें।
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः । तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्ते । यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥ महालक्ष्म्यै च विद्महे विष्णुपत्न्यै च धीमहि । तन्नो लक्ष्मीः प्रचोदयात् ॥ ॐ श्री महालक्ष्म्यै नमः । मन्त्रपुष्पं समर्पयामि ॥
अर्थ: देवताओं ने यज्ञ से यज्ञ की पूजा की; वही प्रथम धर्म थे। हम नारायण को जानते हैं और वासुदेव का ध्यान करते हैं; विष्णु हमें प्रेरणा दें।
प्रदक्षिणा और नमस्कार3 बार दोहराएँ
क्या करें: भगवान की तीन बार दक्षिणावर्त परिक्रमा करें (या अपने स्थान पर ही घूम जाएँ), फिर नमस्कार करें। पुरुष साष्टांग नमस्कार कर सकते हैं; महिलाएँ घुटने टेककर प्रणाम करें।
यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च । तानि तानि प्रणश्यन्ति प्रदक्षिण पदे पदे ॥ पापोऽहं पापकर्माहं पापात्मा पापसम्भवः । त्राहि मां कृपया देवि शरणागतवत्सले ॥ अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम । तस्मात्कारुण्यभावेन रक्ष रक्ष महेश्वरि ॥ ॐ श्री महालक्ष्म्यै नमः । प्रदक्षिण नमस्कारान् समर्पयामि ॥
अर्थ: प्रदक्षिणा के हर कदम के साथ पिछले जन्मों के सभी पाप नष्ट हो जाते हैं। आपके सिवा मेरा कोई आश्रय नहीं है; हे जनार्दन, करुणा करके मेरी रक्षा करें।
व्रत कथा
Chapter 1 — Lakshmi rises from the ocean
Long ago, because of the sage Durvasa's curse, the gods lost their glory and Lakshmi left the heavens. On Vishnu's advice the gods and asuras churned the ocean of milk, with Mount Mandara as the churning rod and Vasuki as the rope. Many treasures came out of the ocean, and then Mahalakshmi rose, seated on a lotus, radiant, with a lotus garland in her hands. She chose Lord Vishnu as her husband, and the worlds became prosperous again. It is said that she comes to homes that are clean, lit and full of goodness; so on Deepavali night houses are cleaned, lamps are lit and Lakshmi is worshipped.
अध्याय के अंत में हाथ के अक्षत भगवान को अर्पित करें।
Chapter 2 — Narakasura and the return of Rama
The asura Narakasura, son of the Earth goddess, became proud and cruel, and held thousands of princesses captive. Lord Krishna, with Satyabhama, fought him, and he fell on Chaturdashi. Before dying he asked that people remember the day with lights and joy. On the next day, Amavasya, the people celebrated with rows of lamps.
In another age, Shri Rama returned to Ayodhya with Sita and Lakshmana after defeating Ravana, and the people lit lamps in every house to welcome them on that dark night. So Deepavali is the victory of light over darkness.
अध्याय के अंत में हाथ के अक्षत भगवान को अर्पित करें।
Chapter 3 — The washerwoman's lamp
Once a queen's precious necklace was carried off by a crow while she bathed, and it fell near the house of a poor washerwoman. The king announced a great reward for whoever returned it. The washerwoman returned it and asked only one thing: "On Deepavali night, let no lamp be lit in the city except in my house." The king agreed.
That night the whole city was dark, but her house shone with lamps. Mahalakshmi, coming to visit homes, found every door dark except hers, and entered. At the same time Alakshmi (misfortune), who lived in that house, had to leave, for she cannot stay where Lakshmi lives. The washerwoman's family became prosperous. So lamps are lit at every door on Deepavali, to welcome Lakshmi and send away misfortune.
अध्याय के अंत में हाथ के अक्षत भगवान को अर्पित करें।
समापन
Rows of lamps
क्या करें: Carry the lit diyas from the pooja and place them in rows at the main door, the threshold, windows, the tulasi, the well or tap, the kitchen and all around the house, so no corner is dark. Children may then light crackers safely, with water and sand kept ready.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
Prayer for forgiveness
क्या करें: Join the palms and ask the Goddess to forgive any mistakes. Then pour a little water over akshata saying the last line, offering the merit of the pooja to her.
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं परमेश्वरि । यत्पूजितं मया देवि परिपूर्णं तदस्तु ते ॥ अपराधसहस्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया । दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व परमेश्वरि ॥ अनेन मया कृत पूजया भगवती सर्वात्मका श्री महालक्ष्मीः सुप्रीता सुप्रसन्ना वरदा भवतु ॥
अर्थ: Whatever I have worshipped without proper mantra, action or devotion, O Supreme Goddess, let it be complete. Forgive the thousands of mistakes I make day and night, taking me as your servant. May the Goddess be pleased and grant boons.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
Prasadam
क्या करें: Sip the tirtham, take the prasadam and share sweets with family, neighbours and those in need.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
Udvasana (the next morning)
क्या करें: Many keep the Goddess in the pooja room, so this is only a short step: the next morning do deepam and naivedyam, offer akshata and say the mantra. Use the kalasha water for the tulasi and the coins as usual.
यान्तु देवगणाः सर्वे पूजामादाय मामकीम् । इष्टकामप्रसिद्ध्यर्थं पुनरागमनाय च ॥ ॐ श्री महालक्ष्मीं यथास्थानं प्रवेशयामि । शोभनार्थे पुनरागमनाय च ॥
अर्थ: May all the gods go, taking my worship, to fulfil my wishes and to come again. I return Sri Mahalakshmi to her abode, and pray that she come again for our good.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
🙏 पूजा संपन्न
भगवान आपको और आपके परिवार को स्वास्थ्य, शांति और समृद्धि का आशीर्वाद दें। प्रसाद सबमें बाँटें।