तैयारी
Prepare the pooja place
क्या करें: On Dashami (the day before) eat one light sattvic meal without onion or garlic, and pluck the tulasi leaves needed for tomorrow (tulasi is not plucked on Ekadashi). On Ekadashi wake early, bathe and wear clean clothes. Clean the pooja place, draw a muggu, and place a picture or idol of Vishnu, Krishna or Venkateswara on a peetham covered with a clean cloth, facing east. Set a kalasham with water, mango leaves and a coconut on a little rice beside it if you wish. Keep tulasi, yellow flowers, gandham, kumkum, akshata, lamp, agarbatti, camphor, betel leaves and fruit within reach. Sit facing east or north.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
Prepare the naivedyam
क्या करें: Prepare a grain-free naivedyam: fruits, milk, panchamritam, or a sweet made of milk, sugar and sabudana or sweet potato. Do not use rice, wheat, dal, onion or garlic today. Keep it covered near the Lord, with a tulasi leaf on it.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
आरम्भ – गणपति प्रार्थना
गणपति प्रार्थना
क्या करें: हाथ जोड़कर भगवान गणेश से प्रार्थना करें कि वे पूजा के सभी विघ्न दूर करें।
श्री महागणाधिपतये नमः ॥ शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् । प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये ॥ अगजानन पद्मार्कं गजाननमहर्निशम् । अनेकदं तं भक्तानां एकदन्तमुपास्महे ॥
अर्थ: श्वेत वस्त्र धारण करने वाले, सर्वव्यापी, चन्द्रमा के समान उज्ज्वल, चार भुजाओं वाले और प्रसन्न मुख वाले भगवान का ध्यान करें, जिससे सभी विघ्न दूर हों। भक्तों को अनेक वर देने वाले, एकदन्त, पार्वती-पुत्र की हम उपासना करते हैं।
पवित्रीकरण
क्या करें: बाएँ हाथ में आचमनी से जल लेकर, दाएँ अंगूठे (या फूल) से श्लोक बोलते हुए तीन बार सिर पर छिड़कें। फिर हाथ जोड़कर गुरु को प्रणाम करें।
अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा । यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ॥ पुण्डरीकाक्ष पुण्डरीकाक्ष पुण्डरीकाक्षाय नमः ॥ श्री गुरुभ्यो नमः ॥
अर्थ: पवित्र हो या अपवित्र, किसी भी अवस्था में हो, जो कमलनयन भगवान का स्मरण करता है वह भीतर और बाहर से शुद्ध हो जाता है। गुरु को नमस्कार।
दीप जलाएँ
क्या करें: दो बत्तियों वाला घी का दीपक और अगरबत्ती जलाएँ। दीपक को नमस्कार करें।
दीपज्योतिः परब्रह्म दीपज्योतिर्जनार्दनः । दीपो हरतु मे पापं दीपज्योतिर्नमोऽस्तु ते ॥
अर्थ: दीपक की ज्योति परब्रह्म है, वही जनार्दन है। दीपक मेरे पापों को दूर करे; हे दीपज्योति, आपको नमस्कार है।
शुद्धि
आचमन
क्या करें: दाहिनी हथेली को कटोरी जैसा बनाकर उसमें एक चम्मच जल लें और "केशवाय स्वाहा" कहकर पी लें। इसी प्रकार "नारायणाय स्वाहा" और "माधवाय स्वाहा" कहकर (तीन बार) आचमन करें। "गोविन्दाय नमः" कहकर दाहिने हाथ पर और "विष्णवे नमः" कहकर बाएँ हाथ पर थोड़ा जल डालें। फिर हाथ जोड़कर शेष नाम बोलें।
ॐ केशवाय स्वाहा । ॐ नारायणाय स्वाहा । ॐ माधवाय स्वाहा । ॐ गोविन्दाय नमः । ॐ विष्णवे नमः । ॐ मधुसूदनाय नमः । ॐ त्रिविक्रमाय नमः । ॐ वामनाय नमः । ॐ श्रीधराय नमः । ॐ हृषीकेशाय नमः । ॐ पद्मनाभाय नमः । ॐ दामोदराय नमः । ॐ सङ्कर्षणाय नमः । ॐ वासुदेवाय नमः । ॐ प्रद्युम्नाय नमः । ॐ अनिरुद्धाय नमः । ॐ पुरुषोत्तमाय नमः । ॐ अधोक्षजाय नमः । ॐ नारसिंहाय नमः । ॐ अच्युताय नमः । ॐ जनार्दनाय नमः । ॐ उपेन्द्राय नमः । ॐ हरये नमः । ॐ श्रीकृष्णाय नमः ॥
अर्थ: भगवान विष्णु के 24 नामों का स्मरण करते हुए जल से भीतर और बाहर स्वयं को शुद्ध करना।
विघ्न दूर करना
क्या करें: अक्षत के कुछ दाने लेकर बिना पीछे देखे बाएँ कंधे के ऊपर से पीछे की ओर फेंकें।
उत्तिष्ठन्तु भूतपिशाचाः य एते भूमिभारकाः । एतेषामविरोधेन ब्रह्मकर्म समारभे ॥
अर्थ: पृथ्वी पर भार बने हुए भूत और प्राणी यहाँ से उठकर चले जाएँ; उनकी अनुमति से मैं यह पवित्र कर्म आरम्भ करता हूँ।
प्राणायाम
क्या करें: दाहिने अँगूठे से दाहिनी नासिका बंद करें और बाईं ओर से साँस लें; दोनों नासिकाएँ बंद करके मन में मंत्र बोलते हुए साँस रोकें; फिर दाहिनी ओर से साँस छोड़ें। जिन्होंने दीक्षा नहीं ली है वे "ॐ" कहते हुए तीन बार धीरे-धीरे साँस ले सकते हैं।
ॐ भूः । ॐ भुवः । ॐ सुवः । ॐ महः । ॐ जनः । ॐ तपः । ॐ सत्यम् । ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ ओमापो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवस्सुवरोम् ॥
अर्थ: सात लोकों और गायत्री का ध्यान करते हुए श्वास को नियंत्रित करना, ताकि पूजा के लिए मन स्थिर हो।
संकल्प
संकल्प (व्रत का निश्चय)
क्या करें: दाहिने हाथ में अक्षत और एक फूल लें, उसके नीचे बाईं हथेली रखें और हाथ छाती के पास रखें। नीचे दिया संकल्प बोलें, जिसमें ऐप ने आज का पंचांग और आपका गोत्र व नाम भर दिया है। अंत में उद्धरिणी (आचमनी) से अक्षत पर थोड़ा जल डालें और उन्हें थाली में छोड़ दें।
…
अर्थ: मैं समय, स्थान, अपना परिचय और इस पूजा का कारण बताता हूँ: अपने परिवार के कल्याण, साहस, दीर्घायु, आरोग्य और समृद्धि के लिए तथा भगवान की प्रसन्नता के लिए।
The Ekadashi vow
क्या करें: Right after the sankalpam, take a little water in the right palm, say this vow before the Lord and leave the water in the plate. Decide now which form of the fast you will keep (nirjala, water only, fruit and milk, or one grain-free meal) and keep to it.
एकादश्यां निराहारः स्थित्वाहमपरेऽहनि । भोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष शरणं मे भवाच्युत ॥
अर्थ: O lotus-eyed Lord, I will stay without food on Ekadashi and eat on the next day (Dwadashi). O Achyuta, be my refuge.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
कलश पूजा
कलश पूजा
क्या करें: कलश पर चंदन, कुमकुम और अक्षत लगाएँ। कलश का मुख दाहिनी हथेली से ढककर मंत्र बोलें और सभी पवित्र नदियों को उसके जल में आमंत्रित करें।
कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुद्रः समाश्रितः । मूले तत्र स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः ॥ कुक्षौ तु सागराः सर्वे सप्तद्वीपा वसुन्धरा । ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः ॥ अङ्गैश्च सहिताः सर्वे कलशाम्बु समाश्रिताः ॥ गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । नर्मदे सिन्धु कावेरि जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥
अर्थ: कलश के मुख में विष्णु, कंठ में रुद्र, मूल में ब्रह्मा और मध्य में मातृगण निवास करते हैं। सभी समुद्र, सातों द्वीप, पृथ्वी और चारों वेद इसके जल में विराजते हैं। हे गंगा, यमुना, गोदावरी, सरस्वती, नर्मदा, सिन्धु और कावेरी, इस जल में उपस्थित हों।
कलश के जल का छिड़काव
क्या करें: कलश में डुबोए हुए फूल या आम के पत्ते से पूजा सामग्री पर, भगवान पर और स्वयं पर थोड़ा जल छिड़कें।
कलशोदकेन पूजाद्रव्याणि सम्प्रोक्ष्य, देवमात्मानं च सम्प्रोक्ष्य ॥
अर्थ: पवित्र जल से पूजा की सारी सामग्री, देवता और स्वयं को शुद्ध करना।
गणपति पूजा
गणपति पूजा
क्या करें: पान के पत्ते पर हल्दी के लेप से छोटे गणपति (हल्दी गणपति) बनाकर कलश के दाहिनी ओर रखें। सोलह नामों में से हर नाम के साथ एक फूल या अक्षत चढ़ाएँ। नैवेद्य के रूप में केला या गुड़ अर्पित करें और प्रार्थना करें कि व्रत बिना विघ्न के पूरा हो।
ॐ सुमुखाय नमः । ॐ एकदन्ताय नमः । ॐ कपिलाय नमः । ॐ गजकर्णकाय नमः । ॐ लम्बोदराय नमः । ॐ विकटाय नमः । ॐ विघ्नराजाय नमः । ॐ गणाधिपाय नमः । ॐ धूमकेतवे नमः । ॐ गणाध्यक्षाय नमः । ॐ फालचन्द्राय नमः । ॐ गजाननाय नमः । ॐ वक्रतुण्डाय नमः । ॐ शूर्पकर्णाय नमः । ॐ हेरम्बाय नमः । ॐ स्कन्दपूर्वजाय नमः ॥ ॐ महागणाधिपतये नमः, षोडशनामभिः पुष्पाणि समर्पयामि ॥ वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ । निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा ॥
अर्थ: सोलह नामों से श्री गणेश को नमस्कार। हे वक्रतुण्ड, महाकाय, करोड़ों सूर्यों के समान तेजस्वी प्रभु, मेरे सभी कार्यों के विघ्न सदा दूर करें।
षोडशोपचार पूजा
Dhyanam (meditation)
क्या करें: Join the palms, look at the Lord and picture his form in the mind: reclining on Adishesha on the ocean of milk, with Lakshmi at his feet.
शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशं विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्णं शुभाङ्गम् । लक्ष्मीकान्तं कमलनयनं योगिभिर्ध्यानगम्यं वन्दे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम् ॥ ॐ श्री महाविष्णवे नमः । ध्यायामि ॥
अर्थ: I bow to Vishnu, the peaceful one, who lies on the serpent, from whose navel the lotus rises, Lord of the gods, support of the universe, vast as the sky, dark as a rain cloud, beautiful of form, the beloved of Lakshmi, lotus-eyed, reached by yogis in meditation, who removes the fear of samsara, the one Lord of all the worlds.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
आवाहन (आमंत्रण)
क्या करें: भगवान को अक्षत और एक फूल अर्पित करें और उन्हें आकर प्रतिमा में विराजमान होने के लिए आमंत्रित करें।
सहस्रशीर्षा पुरुषः । सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं विश्वतो वृत्वा । अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥ ॐ श्री महाविष्णवे नमः । आवाहयामि ॥
अर्थ: उस पुरुष के हज़ारों सिर, नेत्र और चरण हैं; वह पृथ्वी को चारों ओर से व्याप्त करके उससे भी परे है। हे प्रभु, मैं आपका आवाहन करता हूँ।
आसन
क्या करें: भगवान के आसन के रूप में अक्षत अर्पित करें।
पुरुष एवेदं सर्वम् । यद्भूतं यच्च भव्यम् । उतामृतत्वस्येशानः । यदन्नेनातिरोहति ॥ ॐ श्री महाविष्णवे नमः । नवरत्नखचित सिंहासनं समर्पयामि ॥
अर्थ: यह सब कुछ पुरुष ही है, जो हुआ और जो होगा; वही अमरता का स्वामी है। मैं आपको नवरत्नों से जड़ा सिंहासन अर्पित करता हूँ।
पाद्य (चरण धोना)
क्या करें: उद्धरिणी से भगवान के चरणों में (थाली में) थोड़ा जल अर्पित करें।
एतावानस्य महिमा । अतो ज्यायांश्च पूरुषः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि । त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥ ॐ श्री महाविष्णवे नमः । पादयोः पाद्यं समर्पयामि ॥
अर्थ: ऐसी उनकी महिमा है, और पुरुष उससे भी महान है; सभी प्राणी उसका एक चौथाई भाग हैं। आपके चरण धोने के लिए मैं जल अर्पित करता हूँ।
अर्घ्य
क्या करें: थोड़े चंदन और अक्षत मिले जल को भगवान के हाथों की ओर अर्पित करें।
त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः । पादोऽस्येहाऽऽभवात्पुनः । ततो विष्वङ्व्यक्रामत् । साशनानशने अभि ॥ ॐ श्री महाविष्णवे नमः । हस्तयोः अर्घ्यं समर्पयामि ॥
अर्थ: पुरुष के तीन भाग ऊपर उठे; एक भाग यह संसार बना। आपके हाथों के लिए मैं जल अर्पित करता हूँ।
आचमनीय
क्या करें: भगवान के मुख की ओर आचमन के लिए थोड़ा जल अर्पित करें।
तस्माद्विराडजायत । विराजो अधि पूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत । पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥ ॐ श्री महाविष्णवे नमः । मुखे आचमनीयं समर्पयामि ॥
अर्थ: उन्हीं से यह ब्रह्माण्ड उत्पन्न हुआ, और वे इसमें व्याप्त हैं। आचमन के लिए मैं जल अर्पित करता हूँ।
पंचामृत स्नान
क्या करें: भगवान को (चित्र हो तो फूल से छिड़ककर) दूध, दही, घी, शहद और शक्कर से एक-एक करके, हर एक की पंक्ति बोलते हुए स्नान कराएँ। फिर शुद्ध जल छिड़कें।
क्षीरम् — आप्यायस्व समेतु ते विश्वतः सोम वृष्णियम् । भवा वाजस्य सङ्गथे ॥ दधि — दधिक्राव्णो अकारिषं जिष्णोरश्वस्य वाजिनः । सुरभि नो मुखा करत्प्र ण आयूंषि तारिषत् ॥ घृतम् — शुक्रमसि ज्योतिरसि तेजोऽसि देवो वस्सवितोत्पुनात्वच्छिद्रेण पवित्रेण वसोस्सूर्यस्य रश्मिभिः ॥ मधु — मधुवाता ऋतायते मधुक्षरन्ति सिन्धवः । माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः ॥ शर्करा — स्वादुः पवस्व दिव्याय जन्मने स्वादुरिन्द्राय सुहवीतु नाम्ने ॥ पञ्चामृत स्नानं समर्पयामि ॥
अर्थ: पाँच अमृतों से भगवान को स्नान कराना: दूध, दही, घी, शहद और शक्कर।
स्नान
क्या करें: फूल से भगवान पर शुद्ध जल छिड़कें, फिर पोंछकर उन्हें वापस स्थान पर रखें।
यत्पुरुषेण हविषा । देवा यज्ञमतन्वत । वसन्तो अस्यासीदाज्यम् । ग्रीष्म इध्मश्शरद्धविः ॥ ॐ श्री महाविष्णवे नमः । शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि ॥
अर्थ: देवताओं ने पुरुष को ही आहुति बनाकर यज्ञ किया। मैं शुद्ध जल से स्नान अर्पित करता हूँ।
वस्त्र
क्या करें: भगवान को हल्दी लगे सूती धागों का जोड़ा (या नया वस्त्र / ब्लाउज़ पीस) अर्पित करें।
सप्तास्यासन्परिधयः । त्रिः सप्त समिधः कृताः । देवा यद्यज्ञं तन्वानाः । अबध्नन्पुरुषं पशुम् ॥ ॐ श्री महाविष्णवे नमः । वस्त्रयुग्मं समर्पयामि ॥
अर्थ: उस यज्ञ की सात परिधियाँ थीं और इक्कीस समिधाएँ। मैं वस्त्रों का जोड़ा अर्पित करता हूँ।
यज्ञोपवीत (जनेऊ)
क्या करें: यज्ञोपवीत अर्पित करें, या उसके स्थान पर अक्षत चढ़ाएँ।
तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् । पुरुषं जातमग्रतः । तेन देवा अयजन्त । साध्या ऋषयश्च ये ॥ ॐ श्री महाविष्णवे नमः । यज्ञोपवीतं समर्पयामि ॥
अर्थ: उन्होंने यज्ञ में प्रथम उत्पन्न पुरुष का अभिषेक किया। मैं यज्ञोपवीत अर्पित करता हूँ।
गंध (चंदन)
क्या करें: अनामिका उँगली से भगवान को चंदन लगाएँ, फिर हल्दी और कुमकुम लगाएँ।
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः । सम्भृतं पृषदाज्यम् । पशूंस्तांश्चक्रे वायव्यान् । आरण्यान्ग्राम्याश्च ये ॥ ॐ श्री महाविष्णवे नमः । श्रीगन्धं समर्पयामि ॥
अर्थ: उस यज्ञ से दही और घी उत्पन्न हुए। मैं सुगंधित चंदन अर्पित करता हूँ।
अक्षत
क्या करें: आभूषणों के स्थान पर अक्षत (हल्दी मिले चावल) अर्पित करें।
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः । ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्मात् । यजुस्तस्मादजायत ॥ ॐ श्री महाविष्णवे नमः । अलङ्करणार्थं अक्षतान् समर्पयामि ॥
अर्थ: उस यज्ञ से ऋग्वेद, सामवेद और यजुर्वेद उत्पन्न हुए। आभूषणों के रूप में मैं अक्षत अर्पित करता हूँ।
पुष्प (फूल)
क्या करें: भगवान को फूल, तुलसी और माला अर्पित करें।
तस्मादश्वा अजायन्त । ये के चोभयादतः । गावो ह जज्ञिरे तस्मात् । तस्माज्जाता अजावयः ॥ ॐ श्री महाविष्णवे नमः । पुष्पैः पूजयामि ॥
अर्थ: उससे घोड़े, गायें, बकरियाँ और भेड़ें उत्पन्न हुईं। मैं फूलों से आपकी पूजा करता हूँ।
अंग पूजा और नामावली
Anga pooja
क्या करें: Offer a tulasi leaf, a flower or akshata at each part of the Lord's form, from the feet up to the head, saying one line for each.
ॐ केशवाय नमः — पादौ पूजयामि । ॐ गोविन्दाय नमः — गुल्फौ पूजयामि । ॐ इन्दिरापतये नमः — जङ्घे पूजयामि । ॐ अनघाय नमः — जानुनी पूजयामि । ॐ जनार्दनाय नमः — ऊरू पूजयामि । ॐ विष्टरश्रवसे नमः — कटिं पूजयामि । ॐ कुक्षिस्थाखिलभुवनाय नमः — उदरं पूजयामि । ॐ लक्ष्मीवक्षःस्थलाय नमः — वक्षःस्थलं पूजयामि । ॐ शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गपाणये नमः — बाहून् पूजयामि । ॐ कम्बुकण्ठाय नमः — कण्ठं पूजयामि । ॐ पूर्णेन्दुनिभवक्त्राय नमः — वक्त्रं पूजयामि । ॐ कुन्दकुट्मलदन्ताय नमः — दन्तान् पूजयामि । ॐ नासाग्रमौक्तिकाय नमः — नासिकां पूजयामि । ॐ सूर्यचन्द्राग्निधारिणे नमः — नेत्राणि पूजयामि । ॐ सहस्रशिरसे नमः — शिरः पूजयामि । ॐ श्री महाविष्णवे नमः — सर्वाण्यङ्गानि पूजयामि ॥
अर्थ: Worshipping each limb of the Lord with one of his names: the feet, ankles, shins, knees, thighs, waist, belly, chest, arms, neck, face, teeth, nose, eyes and head, and then the whole form.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
Namavali (108 times)108 बार दोहराएँ
क्या करें: Say the twelve-syllable mantra 108 times, offering a tulasi leaf or akshata at the Lord's feet with each repetition, and tap the counter each time. Families who know the Vishnu ashtottara shatanamavali may read the 108 names here instead, offering tulasi with each name.
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ॥
अर्थ: Salutations to the Lord Vasudeva, who dwells in all beings.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
स्तोत्र और जप
Vishnu Sahasranamam
क्या करें: Read the full Vishnu Sahasranama stotram (from the dhyanam to the phala shruti) from a book or the app, offering a tulasi leaf or akshata from time to time. If you cannot read all of it, say this shloka three times: Lord Shiva taught that one "Rama" is equal to the thousand names.
श्रीराम राम रामेति रमे रामे मनोरमे । सहस्रनाम तत्तुल्यं रामनाम वरानने ॥ इति श्री विष्णुसहस्रनामस्तोत्रं समर्पयामि ॥
अर्थ: Shiva says to Parvati: "I delight in Rama by repeating Shri Rama, Rama, Rama; the name of Rama equals the thousand names." I offer the Vishnu Sahasranama to the Lord.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
व्रत कथा
Chapter 1 — The demon Mura
Long ago, in the Krita yuga, there lived a terrible demon named Mura, of the line of the asura Nadijangha, who ruled from the city of Chandravati. He was so strong that he drove Indra and all the gods out of heaven. Made to wander the earth without a home, the gods first went to Lord Shiva. Shiva told them: "Go to Lord Vishnu, the protector of the worlds. He alone can help you."
The gods went to the ocean of milk, where Vishnu lay on Adishesha, and praised him with folded hands. Hearing of their suffering, the Lord promised to destroy Mura and set out for Chandravati.
अध्याय के अंत में हाथ के अक्षत भगवान को अर्पित करें।
Chapter 2 — The long battle and the cave
Vishnu fought the armies of the demons and destroyed them with his Sudarshana chakra and his arrows. But Mura himself would not fall. The Lord fought him with weapons and then with bare arms, and the battle went on, it is said, for a thousand years of the gods.
Then, as if tired, the Lord withdrew to Badarikashrama and lay down to rest inside a large cave in the Himalayas (called Simhavati in the Purana), which had only one entrance. Mura followed him there, and seeing the Lord asleep, thought: "Now I can kill the enemy of the demons."
अध्याय के अंत में हाथ के अक्षत भगवान को अर्पित करें।
Chapter 3 — The birth of Ekadashi
As Mura raised his weapon, a radiant maiden came forth from the body of the Lord, shining like fire, armed with divine weapons. She challenged Mura and fought him. In a short while, with her power (by her very humkara, the sound "hum", in one telling), Mura was reduced to ashes.
When the Lord awoke he saw the demon lying dead and the maiden standing with folded hands. Pleased, he said: "You were born from me on the eleventh day of the fortnight; you shall be called Ekadashi. Ask for any boon."
Ekadashi asked: "Lord, whoever fasts on my day and worships you should be freed from their sins and reach your abode." The Lord granted it: "Whoever keeps the Ekadashi fast with devotion, staying away from grains, and worships me, will be freed from all sins and gain my grace. Ekadashi will be dearer to me than any other day." This first Ekadashi, of the dark fortnight of Margashira, is called Utpanna Ekadashi, the day Ekadashi was born.
अध्याय के अंत में हाथ के अक्षत भगवान को अर्पित करें।
Chapter 4 — How to keep the vratam
From then on the wise have kept Ekadashi in both fortnights of every month. On Dashami they eat one light meal and keep the mind pure. On Ekadashi they bathe, worship Vishnu with tulasi, avoid all grains, keep the fast as their health allows, and spend the day and night in the Lord's name. On Dwadashi they worship again, feed a guest or a needy person, and break the fast within the proper time.
The Puranas praise many devotees who kept this vratam, like King Ambarisha, whose devotion on Ekadashi and Dwadashi was protected by the Sudarshana chakra itself. The lesson of the katha is that the Lord's own power, born of him, destroys the demons of our sins and faults when we turn to him in fasting and devotion.
अध्याय के अंत में हाथ के अक्षत भगवान को अर्पित करें।
उपचार और आरती
धूप
क्या करें: भगवान के सामने अगरबत्ती को गोलाकार घुमाएँ और घंटी बजाएँ।
यत्पुरुषं व्यदधुः । कतिधा व्यकल्पयन् । मुखं किमस्य कौ बाहू । कावूरू पादावुच्येते ॥ वनस्पत्युद्भवैर्दिव्यैः नानागन्धैः सुसंयुतः । आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ श्री महाविष्णवे नमः । धूपमाघ्रापयामि ॥
अर्थ: पुरुष का विभाजन किस प्रकार हुआ? वृक्षों से प्राप्त सुगंधित धूप मैं अर्पित करता हूँ; कृपया स्वीकार करें।
दीप
क्या करें: घंटी बजाते हुए घी का दीपक भगवान के सामने गोलाकार दिखाएँ।
ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् । बाहू राजन्यः कृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः । पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥ साज्यं त्रिवर्तिसंयुक्तं वह्निना योजितं मया । गृहाण मङ्गलं दीपं त्रैलोक्यतिमिरापहम् ॥ ॐ श्री महाविष्णवे नमः । दीपं दर्शयामि ॥
अर्थ: उनका मुख विद्वान बना, भुजाएँ योद्धा, जंघाएँ व्यापारी और चरण श्रमिक बने। तीनों लोकों का अंधकार दूर करने वाला, तीन बत्तियों वाला यह मंगल दीप स्वीकार करें।
नैवेद्य (भोग)
क्या करें: प्रसाद, केले और फल भगवान के सामने रखें। उनके चारों ओर जल छिड़कें, फिर दाहिने हाथ से "प्राणाय स्वाहा" आदि बोलते हुए पाँच बार भोग भगवान को दिखाएँ। बीच में और अंत में जल अर्पित करें।
चन्द्रमा मनसो जातः । चक्षोः सूर्यो अजायत । मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च । प्राणाद्वायुरजायत ॥ ॐ भूर्भुवस्सुवः । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ सत्यं त्वर्तेन परिषिञ्चामि (सायङ्काले — ऋतं त्वा सत्येन परिषिञ्चामि) । अमृतमस्तु । अमृतोपस्तरणमसि ॥ ॐ प्राणाय स्वाहा । ॐ अपानाय स्वाहा । ॐ व्यानाय स्वाहा । ॐ उदानाय स्वाहा । ॐ समानाय स्वाहा ॥ मध्ये मध्ये पानीयं समर्पयामि । अमृतापिधानमसि । उत्तरापोशनं समर्पयामि । हस्तौ प्रक्षालयामि । पादौ प्रक्षालयामि । शुद्धाचमनीयं समर्पयामि ॥ ॐ श्री महाविष्णवे नमः । महानैवेद्यं समर्पयामि ॥
अर्थ: उनके मन से चन्द्रमा और नेत्रों से सूर्य उत्पन्न हुए। मैं यह महानैवेद्य अर्पित करता हूँ; यह अमृत बने।
ताम्बूल (पान-सुपारी)
क्या करें: भगवान को सुपारी के साथ दो पान के पत्ते (और एक केला) अर्पित करें।
नाभ्या आसीदन्तरिक्षम् । शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत । पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात् । तथा लोकां अकल्पयन् ॥ पूगीफलसमायुक्तं नागवल्लीदलैर्युतम् । कर्पूरचूर्णसंयुक्तं ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ श्री महाविष्णवे नमः । ताम्बूलं समर्पयामि ॥
अर्थ: उनकी नाभि से आकाश, सिर से स्वर्ग और चरणों से पृथ्वी उत्पन्न हुई। सुपारी, पान के पत्तों और कपूर से युक्त यह ताम्बूल कृपया स्वीकार करें।
नीराजन (कपूर आरती)
क्या करें: आरती की थाली में कपूर जलाएँ और घंटी बजाते हुए भगवान के सामने दक्षिणावर्त (घड़ी की दिशा में) घुमाएँ। सभी खड़े हो जाएँ। फिर उपस्थित सभी लोगों को आरती दिखाएँ; वे दोनों हाथों से आरती लेकर आँखों से लगाएँ।
वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम् । आदित्यवर्णं तमसस्तु पारे । सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः । नामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्ते ॥ मङ्गलं भगवान् विष्णुः मङ्गलं गरुडध्वजः । मङ्गलं पुण्डरीकाक्षः मङ्गलायतनं हरिः ॥ ॐ श्री महाविष्णवे नमः । कर्पूर नीराजनं दर्शयामि ॥
अर्थ: मैं सूर्य के समान तेजस्वी, अंधकार से परे इस महान पुरुष को जानता हूँ। मैं आपको कपूर की ज्योति दिखाता हूँ।
मंत्रपुष्प
क्या करें: दोनों हाथों में फूल और अक्षत लें, मंत्र बोलें और उन्हें भगवान के चरणों में अर्पित करें।
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः । तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्ते । यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥ नारायणाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि । तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् ॥ ॐ श्री महाविष्णवे नमः । सुवर्ण मन्त्रपुष्पं समर्पयामि ॥
अर्थ: देवताओं ने यज्ञ से यज्ञ की पूजा की; वही प्रथम धर्म थे। हम नारायण को जानते हैं और वासुदेव का ध्यान करते हैं; विष्णु हमें प्रेरणा दें।
प्रदक्षिणा और नमस्कार3 बार दोहराएँ
क्या करें: भगवान की तीन बार दक्षिणावर्त परिक्रमा करें (या अपने स्थान पर ही घूम जाएँ), फिर नमस्कार करें। पुरुष साष्टांग नमस्कार कर सकते हैं; महिलाएँ घुटने टेककर प्रणाम करें।
यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च । तानि तानि प्रणश्यन्ति प्रदक्षिण पदे पदे ॥ पापोऽहं पापकर्माहं पापात्मा पापसम्भवः । त्राहि मां कृपया देव शरणागतवत्सल ॥ अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम । तस्मात्कारुण्यभावेन रक्ष रक्ष जनार्दन ॥ ॐ श्री महाविष्णवे नमः । आत्मप्रदक्षिण नमस्कारान् समर्पयामि ॥
अर्थ: प्रदक्षिणा के हर कदम के साथ पिछले जन्मों के सभी पाप नष्ट हो जाते हैं। आपके सिवा मेरा कोई आश्रय नहीं है; हे जनार्दन, करुणा करके मेरी रक्षा करें।
समापन
Prayer for forgiveness
क्या करें: Join the palms and ask the Lord to forgive any mistakes. Then pour a little water over akshata in the plate, offering the merit of the pooja to the Lord.
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं जनार्दन । यत्पूजितं मया देव परिपूर्णं तदस्तु ते ॥ अपराधसहस्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया । दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व पुरुषोत्तम ॥ अनेन मया कृत पूजया भगवान् सर्वात्मकः श्री महाविष्णुः सुप्रीतः सुप्रसन्नो वरदो भवतु ॥
अर्थ: Whatever I have worshipped without proper mantra, action or devotion, Lord, let it be complete. Forgive the thousands of mistakes I make day and night, taking me as your servant. May Lord Mahavishnu be pleased and grant boons.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
Tirtham
क्या करें: Take the tirtham with a tulasi leaf in the right palm and sip it (water is allowed in all but the nirjala fast). Those keeping a fruit-and-milk fast may take the fruit naivedyam as prasadam; the grain-free sweet can be shared with others.
अकालमृत्युहरणं सर्वव्याधिनिवारणम् । समस्तपापक्षयकरं विष्णुपादोदकं शुभम् ॥
अर्थ: The holy water from the Lord's feet removes untimely death, cures all illness and destroys all sins.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
Through the day and night
क्या करें: Spend the rest of the day and, if your health allows, the night in prayer: bhajans, nama sankirtana, reading the Gita or Bhagavatam. In the evening light a lamp before the Lord and at the tulasi plant. Avoid sleeping in the day, anger and gossip. Do not pluck tulasi leaves today.
हरे राम हरे राम राम राम हरे हरे । हरे कृष्ण हरे कृष्ण कृष्ण कृष्ण हरे हरे ॥
अर्थ: The maha mantra: calling on Hari, Rama and Krishna again and again.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
पारण (व्रत खोलना)
Dwadashi pooja
क्या करें: On Dwadashi morning, bathe and do a short pooja: light the lamp, offer tulasi (plucked on Dashami, or fallen leaves), say the mantra twelve or more times, offer naivedyam of the food you will eat and do harati. Give food, rice or dakshina to a needy person or a Brahmin if you can.
ॐ नमो नारायणाय ॥
अर्थ: Salutations to Narayana.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
Parana (breaking the fast)
क्या करें: Within the parana time shown in the app's calendar, take a little tirtham with a tulasi leaf, say this prayer, and break the fast with simple food (many begin with rice cooked for the Lord). Do not let the parana pass the end of Dwadashi.
अज्ञानतिमिरान्धस्य व्रतेनानेन केशव । प्रसीद सुमुखो नाथ ज्ञानदृष्टिप्रदो भव ॥
अर्थ: O Keshava, by this vratam be pleased with me, who am blinded by the darkness of ignorance; O Lord with the gracious face, grant me the eye of knowledge.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
🙏 पूजा संपन्न
भगवान आपको और आपके परिवार को स्वास्थ्य, शांति और समृद्धि का आशीर्वाद दें। प्रसाद सबमें बाँटें।