गुरु पूर्णिमा

चरण-दर-चरण पूजा विधान

तैयारी

Prepare the pooja place

क्या करें: Bathe and wear clean clothes. Clean the pooja place, draw a muggu and place a picture of Veda Vyasa (or Dakshinamurthy, Adi Shankara or your own guru) on a peetham with a clean cloth, facing east. If you have your guru's padukas or a book he gave, place them in front. Set a kalasham beside it. Keep a Bhagavad Gita, Bhagavatam or Guru Gita, and a gift or dakshina for your teacher.

अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।

Prepare the naivedyam

क्या करें: Make a sweet naivedyam such as payasam or kesari, and keep fruits, betel leaves and a coconut ready.

अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।

आरम्भ – गणपति प्रार्थना

गणपति प्रार्थना

क्या करें: हाथ जोड़कर भगवान गणेश से प्रार्थना करें कि वे पूजा के सभी विघ्न दूर करें।

श्री महागणाधिपतये नमः ॥ शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् । प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये ॥ अगजानन पद्मार्कं गजाननमहर्निशम् । अनेकदं तं भक्तानां एकदन्तमुपास्महे ॥

अर्थ: श्वेत वस्त्र धारण करने वाले, सर्वव्यापी, चन्द्रमा के समान उज्ज्वल, चार भुजाओं वाले और प्रसन्न मुख वाले भगवान का ध्यान करें, जिससे सभी विघ्न दूर हों। भक्तों को अनेक वर देने वाले, एकदन्त, पार्वती-पुत्र की हम उपासना करते हैं।

पवित्रीकरण

क्या करें: बाएँ हाथ में आचमनी से जल लेकर, दाएँ अंगूठे (या फूल) से श्लोक बोलते हुए तीन बार सिर पर छिड़कें। फिर हाथ जोड़कर गुरु को प्रणाम करें।

अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा । यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ॥ पुण्डरीकाक्ष पुण्डरीकाक्ष पुण्डरीकाक्षाय नमः ॥ श्री गुरुभ्यो नमः ॥

अर्थ: पवित्र हो या अपवित्र, किसी भी अवस्था में हो, जो कमलनयन भगवान का स्मरण करता है वह भीतर और बाहर से शुद्ध हो जाता है। गुरु को नमस्कार।

दीप जलाएँ

क्या करें: दो बत्तियों वाला घी का दीपक और अगरबत्ती जलाएँ। दीपक को नमस्कार करें।

दीपज्योतिः परब्रह्म दीपज्योतिर्जनार्दनः । दीपो हरतु मे पापं दीपज्योतिर्नमोऽस्तु ते ॥

अर्थ: दीपक की ज्योति परब्रह्म है, वही जनार्दन है। दीपक मेरे पापों को दूर करे; हे दीपज्योति, आपको नमस्कार है।

शुद्धि

आचमन

क्या करें: दाहिनी हथेली को कटोरी जैसा बनाकर उसमें एक चम्मच जल लें और "केशवाय स्वाहा" कहकर पी लें। इसी प्रकार "नारायणाय स्वाहा" और "माधवाय स्वाहा" कहकर (तीन बार) आचमन करें। "गोविन्दाय नमः" कहकर दाहिने हाथ पर और "विष्णवे नमः" कहकर बाएँ हाथ पर थोड़ा जल डालें। फिर हाथ जोड़कर शेष नाम बोलें।

ॐ केशवाय स्वाहा । ॐ नारायणाय स्वाहा । ॐ माधवाय स्वाहा । ॐ गोविन्दाय नमः । ॐ विष्णवे नमः । ॐ मधुसूदनाय नमः । ॐ त्रिविक्रमाय नमः । ॐ वामनाय नमः । ॐ श्रीधराय नमः । ॐ हृषीकेशाय नमः । ॐ पद्मनाभाय नमः । ॐ दामोदराय नमः । ॐ सङ्कर्षणाय नमः । ॐ वासुदेवाय नमः । ॐ प्रद्युम्नाय नमः । ॐ अनिरुद्धाय नमः । ॐ पुरुषोत्तमाय नमः । ॐ अधोक्षजाय नमः । ॐ नारसिंहाय नमः । ॐ अच्युताय नमः । ॐ जनार्दनाय नमः । ॐ उपेन्द्राय नमः । ॐ हरये नमः । ॐ श्रीकृष्णाय नमः ॥

अर्थ: भगवान विष्णु के 24 नामों का स्मरण करते हुए जल से भीतर और बाहर स्वयं को शुद्ध करना।

विघ्न दूर करना

क्या करें: अक्षत के कुछ दाने लेकर बिना पीछे देखे बाएँ कंधे के ऊपर से पीछे की ओर फेंकें।

उत्तिष्ठन्तु भूतपिशाचाः य एते भूमिभारकाः । एतेषामविरोधेन ब्रह्मकर्म समारभे ॥

अर्थ: पृथ्वी पर भार बने हुए भूत और प्राणी यहाँ से उठकर चले जाएँ; उनकी अनुमति से मैं यह पवित्र कर्म आरम्भ करता हूँ।

प्राणायाम

क्या करें: दाहिने अँगूठे से दाहिनी नासिका बंद करें और बाईं ओर से साँस लें; दोनों नासिकाएँ बंद करके मन में मंत्र बोलते हुए साँस रोकें; फिर दाहिनी ओर से साँस छोड़ें। जिन्होंने दीक्षा नहीं ली है वे "ॐ" कहते हुए तीन बार धीरे-धीरे साँस ले सकते हैं।

ॐ भूः । ॐ भुवः । ॐ सुवः । ॐ महः । ॐ जनः । ॐ तपः । ॐ सत्यम् । ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ ओमापो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवस्सुवरोम् ॥

अर्थ: सात लोकों और गायत्री का ध्यान करते हुए श्वास को नियंत्रित करना, ताकि पूजा के लिए मन स्थिर हो।

संकल्प

संकल्प (व्रत का निश्चय)

क्या करें: दाहिने हाथ में अक्षत और एक फूल लें, उसके नीचे बाईं हथेली रखें और हाथ छाती के पास रखें। नीचे दिया संकल्प बोलें, जिसमें ऐप ने आज का पंचांग और आपका गोत्र व नाम भर दिया है। अंत में उद्धरिणी (आचमनी) से अक्षत पर थोड़ा जल डालें और उन्हें थाली में छोड़ दें।

…

अर्थ: मैं समय, स्थान, अपना परिचय और इस पूजा का कारण बताता हूँ: अपने परिवार के कल्याण, साहस, दीर्घायु, आरोग्य और समृद्धि के लिए तथा भगवान की प्रसन्नता के लिए।

कलश पूजा

कलश पूजा

क्या करें: कलश पर चंदन, कुमकुम और अक्षत लगाएँ। कलश का मुख दाहिनी हथेली से ढककर मंत्र बोलें और सभी पवित्र नदियों को उसके जल में आमंत्रित करें।

कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुद्रः समाश्रितः । मूले तत्र स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः ॥ कुक्षौ तु सागराः सर्वे सप्तद्वीपा वसुन्धरा । ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः ॥ अङ्गैश्च सहिताः सर्वे कलशाम्बु समाश्रिताः ॥ गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । नर्मदे सिन्धु कावेरि जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥

अर्थ: कलश के मुख में विष्णु, कंठ में रुद्र, मूल में ब्रह्मा और मध्य में मातृगण निवास करते हैं। सभी समुद्र, सातों द्वीप, पृथ्वी और चारों वेद इसके जल में विराजते हैं। हे गंगा, यमुना, गोदावरी, सरस्वती, नर्मदा, सिन्धु और कावेरी, इस जल में उपस्थित हों।

कलश के जल का छिड़काव

क्या करें: कलश में डुबोए हुए फूल या आम के पत्ते से पूजा सामग्री पर, भगवान पर और स्वयं पर थोड़ा जल छिड़कें।

कलशोदकेन पूजाद्रव्याणि सम्प्रोक्ष्य, देवमात्मानं च सम्प्रोक्ष्य ॥

अर्थ: पवित्र जल से पूजा की सारी सामग्री, देवता और स्वयं को शुद्ध करना।

गणपति पूजा

गणपति पूजा

क्या करें: पान के पत्ते पर हल्दी के लेप से छोटे गणपति (हल्दी गणपति) बनाकर कलश के दाहिनी ओर रखें। सोलह नामों में से हर नाम के साथ एक फूल या अक्षत चढ़ाएँ। नैवेद्य के रूप में केला या गुड़ अर्पित करें और प्रार्थना करें कि व्रत बिना विघ्न के पूरा हो।

ॐ सुमुखाय नमः । ॐ एकदन्ताय नमः । ॐ कपिलाय नमः । ॐ गजकर्णकाय नमः । ॐ लम्बोदराय नमः । ॐ विकटाय नमः । ॐ विघ्नराजाय नमः । ॐ गणाधिपाय नमः । ॐ धूमकेतवे नमः । ॐ गणाध्यक्षाय नमः । ॐ फालचन्द्राय नमः । ॐ गजाननाय नमः । ॐ वक्रतुण्डाय नमः । ॐ शूर्पकर्णाय नमः । ॐ हेरम्बाय नमः । ॐ स्कन्दपूर्वजाय नमः ॥ ॐ महागणाधिपतये नमः, षोडशनामभिः पुष्पाणि समर्पयामि ॥ वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ । निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा ॥

अर्थ: सोलह नामों से श्री गणेश को नमस्कार। हे वक्रतुण्ड, महाकाय, करोड़ों सूर्यों के समान तेजस्वी प्रभु, मेरे सभी कार्यों के विघ्न सदा दूर करें।

गुरु पूजा

Guru vandanam

क्या करें: Join the palms, think of your guru (and of your parents and teachers) and bow, saying the shlokas.

गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः । गुरुः साक्षात् परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ अखण्डमण्डलाकारं व्याप्तं येन चराचरम् । तत्पदं दर्शितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥

अर्थ: The guru is Brahma, Vishnu and Maheshvara; the guru is the Supreme Brahman itself: salutations to that guru. Salutations to the guru who showed me the state that pervades the whole moving and unmoving universe.

अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।

Guru parampara

क्या करें: Offer a flower or akshata on the peetham for each name of the line of teachers, ending with your own gurus.

नारायणं पद्मभवं वसिष्ठं शक्तिं च तत्पुत्रपराशरं च । व्यासं शुकं गौडपदं महान्तं गोविन्दयोगीन्द्रमथास्य शिष्यम् ॥ श्रीशङ्कराचार्यमथास्य पद्मपादं च हस्तामलकं च शिष्यम् । तं तोटकं वार्त्तिककारमन्यानस्मद्गुरून् सन्ततमानतोऽस्मि ॥ सदाशिवसमारम्भां शङ्कराचार्यमध्यमाम् । अस्मदाचार्यपर्यन्तां वन्दे गुरुपरम्पराम् ॥ ॐ नारायणाय नमः । ॐ ब्रह्मणे नमः । ॐ वसिष्ठाय नमः । ॐ शक्तये नमः । ॐ पराशराय नमः । ॐ व्यासाय नमः । ॐ शुकाय नमः । ॐ गौडपादाय नमः । ॐ गोविन्दभगवत्पादाय नमः । ॐ शङ्कराचार्याय नमः । ॐ अस्मद्गुरुभ्यो नमः ॥

अर्थ: I bow always to the line of teachers: Narayana, Brahma, Vasishtha, Shakti, his son Parashara, Vyasa, Shuka, Gaudapada, Govinda Bhagavatpada, Shankaracharya and his disciples Padmapada, Hastamalaka, Totaka and Sureshvara, and to my own gurus. I bow to the line of gurus beginning with Sadashiva, with Shankara in the middle, and reaching to my own teacher.

अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।

षोडशोपचार पूजा

Dhyanam (meditation)

क्या करें: Join the palms, look at Vyasa's picture and picture the sage in the mind.

व्यासाय विष्णुरूपाय व्यासरूपाय विष्णवे । नमो वै ब्रह्मनिधये वासिष्ठाय नमो नमः ॥ नमोऽस्तु ते व्यास विशालबुद्धे फुल्लारविन्दायतपत्रनेत्र । येन त्वया भारततैलपूर्णः प्रज्वालितो ज्ञानमयः प्रदीपः ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । ध्यायामि ॥

अर्थ: Salutations to Vyasa who is Vishnu, and to Vishnu who is Vyasa; to the treasure of Vedic knowledge, the descendant of Vasishtha. Salutations to you, Vyasa of vast intellect, with eyes like full-blown lotus petals, who lit the lamp of knowledge filled with the oil of the Mahabharata.

अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।

आवाहन (आमंत्रण)

क्या करें: भगवान को अक्षत और एक फूल अर्पित करें और उन्हें आकर प्रतिमा में विराजमान होने के लिए आमंत्रित करें।

सहस्रशीर्षा पुरुषः । सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं विश्वतो वृत्वा । अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । आवाहयामि ॥

अर्थ: उस पुरुष के हज़ारों सिर, नेत्र और चरण हैं; वह पृथ्वी को चारों ओर से व्याप्त करके उससे भी परे है। हे प्रभु, मैं आपका आवाहन करता हूँ।

आसन

क्या करें: भगवान के आसन के रूप में अक्षत अर्पित करें।

पुरुष एवेदं सर्वम् । यद्भूतं यच्च भव्यम् । उतामृतत्वस्येशानः । यदन्नेनातिरोहति ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । नवरत्नखचित सिंहासनं समर्पयामि ॥

अर्थ: यह सब कुछ पुरुष ही है, जो हुआ और जो होगा; वही अमरता का स्वामी है। मैं आपको नवरत्नों से जड़ा सिंहासन अर्पित करता हूँ।

पाद्य (चरण धोना)

क्या करें: उद्धरिणी से भगवान के चरणों में (थाली में) थोड़ा जल अर्पित करें।

एतावानस्य महिमा । अतो ज्यायांश्च पूरुषः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि । त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । पादयोः पाद्यं समर्पयामि ॥

अर्थ: ऐसी उनकी महिमा है, और पुरुष उससे भी महान है; सभी प्राणी उसका एक चौथाई भाग हैं। आपके चरण धोने के लिए मैं जल अर्पित करता हूँ।

अर्घ्य

क्या करें: थोड़े चंदन और अक्षत मिले जल को भगवान के हाथों की ओर अर्पित करें।

त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः । पादोऽस्येहाऽऽभवात्पुनः । ततो विष्वङ्व्यक्रामत् । साशनानशने अभि ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । हस्तयोः अर्घ्यं समर्पयामि ॥

अर्थ: पुरुष के तीन भाग ऊपर उठे; एक भाग यह संसार बना। आपके हाथों के लिए मैं जल अर्पित करता हूँ।

आचमनीय

क्या करें: भगवान के मुख की ओर आचमन के लिए थोड़ा जल अर्पित करें।

तस्माद्विराडजायत । विराजो अधि पूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत । पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । मुखे आचमनीयं समर्पयामि ॥

अर्थ: उन्हीं से यह ब्रह्माण्ड उत्पन्न हुआ, और वे इसमें व्याप्त हैं। आचमन के लिए मैं जल अर्पित करता हूँ।

पंचामृत स्नान

क्या करें: भगवान को (चित्र हो तो फूल से छिड़ककर) दूध, दही, घी, शहद और शक्कर से एक-एक करके, हर एक की पंक्ति बोलते हुए स्नान कराएँ। फिर शुद्ध जल छिड़कें।

क्षीरम् — आप्यायस्व समेतु ते विश्वतः सोम वृष्णियम् । भवा वाजस्य सङ्गथे ॥ दधि — दधिक्राव्णो अकारिषं जिष्णोरश्वस्य वाजिनः । सुरभि नो मुखा करत्प्र ण आयूंषि तारिषत् ॥ घृतम् — शुक्रमसि ज्योतिरसि तेजोऽसि देवो वस्सवितोत्पुनात्वच्छिद्रेण पवित्रेण वसोस्सूर्यस्य रश्मिभिः ॥ मधु — मधुवाता ऋतायते मधुक्षरन्ति सिन्धवः । माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः ॥ शर्करा — स्वादुः पवस्व दिव्याय जन्मने स्वादुरिन्द्राय सुहवीतु नाम्ने ॥ पञ्चामृत स्नानं समर्पयामि ॥

अर्थ: पाँच अमृतों से भगवान को स्नान कराना: दूध, दही, घी, शहद और शक्कर।

स्नान

क्या करें: फूल से भगवान पर शुद्ध जल छिड़कें, फिर पोंछकर उन्हें वापस स्थान पर रखें।

यत्पुरुषेण हविषा । देवा यज्ञमतन्वत । वसन्तो अस्यासीदाज्यम् । ग्रीष्म इध्मश्शरद्धविः ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि ॥

अर्थ: देवताओं ने पुरुष को ही आहुति बनाकर यज्ञ किया। मैं शुद्ध जल से स्नान अर्पित करता हूँ।

वस्त्र

क्या करें: भगवान को हल्दी लगे सूती धागों का जोड़ा (या नया वस्त्र / ब्लाउज़ पीस) अर्पित करें।

सप्तास्यासन्परिधयः । त्रिः सप्त समिधः कृताः । देवा यद्यज्ञं तन्वानाः । अबध्नन्पुरुषं पशुम् ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । वस्त्रयुग्मं समर्पयामि ॥

अर्थ: उस यज्ञ की सात परिधियाँ थीं और इक्कीस समिधाएँ। मैं वस्त्रों का जोड़ा अर्पित करता हूँ।

यज्ञोपवीत (जनेऊ)

क्या करें: यज्ञोपवीत अर्पित करें, या उसके स्थान पर अक्षत चढ़ाएँ।

तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् । पुरुषं जातमग्रतः । तेन देवा अयजन्त । साध्या ऋषयश्च ये ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । यज्ञोपवीतं समर्पयामि ॥

अर्थ: उन्होंने यज्ञ में प्रथम उत्पन्न पुरुष का अभिषेक किया। मैं यज्ञोपवीत अर्पित करता हूँ।

गंध (चंदन)

क्या करें: अनामिका उँगली से भगवान को चंदन लगाएँ, फिर हल्दी और कुमकुम लगाएँ।

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः । सम्भृतं पृषदाज्यम् । पशूंस्तांश्चक्रे वायव्यान् । आरण्यान्ग्राम्याश्च ये ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । श्रीगन्धं समर्पयामि ॥

अर्थ: उस यज्ञ से दही और घी उत्पन्न हुए। मैं सुगंधित चंदन अर्पित करता हूँ।

अक्षत

क्या करें: आभूषणों के स्थान पर अक्षत (हल्दी मिले चावल) अर्पित करें।

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः । ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्मात् । यजुस्तस्मादजायत ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । अलङ्करणार्थं अक्षतान् समर्पयामि ॥

अर्थ: उस यज्ञ से ऋग्वेद, सामवेद और यजुर्वेद उत्पन्न हुए। आभूषणों के रूप में मैं अक्षत अर्पित करता हूँ।

पुष्प (फूल)

क्या करें: भगवान को फूल, तुलसी और माला अर्पित करें।

तस्मादश्वा अजायन्त । ये के चोभयादतः । गावो ह जज्ञिरे तस्मात् । तस्माज्जाता अजावयः ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । पुष्पैः पूजयामि ॥

अर्थ: उससे घोड़े, गायें, बकरियाँ और भेड़ें उत्पन्न हुईं। मैं फूलों से आपकी पूजा करता हूँ।

अंग पूजा और नामावली

Namavali (108 times)108 बार दोहराएँ

क्या करें: Say "Om Shri Vedavyasaya namah" 108 times, offering a flower or akshata with each and tapping the counter. You may also chant your guru's mantra or name instead.

ॐ श्री वेदव्यासाय नमः ॥

अर्थ: Salutations to Sri Veda Vyasa.

अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।

व्रत कथा

Chapter 1 — The birth of Vyasa

The sage Parashara, grandson of Vasishtha, was once crossing the Yamuna in a boat rowed by Satyavati, the fisherman's daughter. By the will of destiny, a son was born to them on an island (dvipa) in the river. Because he was dark and born on an island, he was called Krishna Dvaipayana. As soon as he was born he grew up and, telling his mother that he would come whenever she remembered him, went away to do tapas. He is counted as a part of Lord Vishnu himself, and is among the chiranjivis, the deathless ones.

अध्याय के अंत में हाथ के अक्षत भगवान को अर्पित करें।

Chapter 2 — The divider of the Vedas

Dvaipayana saw that in the coming Kali yuga people would have shorter lives and less memory, and would not be able to learn the one vast Veda. So he divided it into four: the Rig, Yajur, Sama and Atharva, and taught them to his disciples Paila, Vaishampayana, Jaimini and Sumantu. For this he is called Veda Vyasa, the one who arranged the Vedas. He taught the Itihasas and Puranas to Romaharshana (Suta).

He then composed the Mahabharata, the fifth Veda, which holds the Bhagavad Gita. Lord Ganesha agreed to write it down on the condition that Vyasa would never stop dictating, and Vyasa asked that Ganesha write nothing without understanding it. So the great epic was written.

Even after all this, Vyasa felt something was missing. The sage Narada told him: "You have not yet sung the glory of the Lord fully." Vyasa then composed the Srimad Bhagavatam and taught it to his son Shuka.

अध्याय के अंत में हाथ के अक्षत भगवान को अर्पित करें।

Chapter 3 — Guru Purnima

Ashadha Purnima is remembered as Vyasa's birthday, so it is called Vyasa Purnima. Since all our scriptures come to us through Vyasa, he is the guru of gurus, and on this day disciples worship Vyasa and their own gurus. Sannyasis do Vyasa pooja and begin the Chaturmasya vratam, staying in one place for the rainy months.

The word guru means the one who removes darkness. Our first gurus are our mother and father, and then every teacher who gave us knowledge. On this day we thank them, take their blessings, and resolve to keep learning. Whoever worships Vyasa and the guru with devotion on this day gains knowledge, humility and the grace of the Lord.

अध्याय के अंत में हाथ के अक्षत भगवान को अर्पित करें।

उपचार और आरती

धूप

क्या करें: भगवान के सामने अगरबत्ती को गोलाकार घुमाएँ और घंटी बजाएँ।

यत्पुरुषं व्यदधुः । कतिधा व्यकल्पयन् । मुखं किमस्य कौ बाहू । कावूरू पादावुच्येते ॥ वनस्पत्युद्भवैर्दिव्यैः नानागन्धैः सुसंयुतः । आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । धूपमाघ्रापयामि ॥

अर्थ: पुरुष का विभाजन किस प्रकार हुआ? वृक्षों से प्राप्त सुगंधित धूप मैं अर्पित करता हूँ; कृपया स्वीकार करें।

दीप

क्या करें: घंटी बजाते हुए घी का दीपक भगवान के सामने गोलाकार दिखाएँ।

ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् । बाहू राजन्यः कृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः । पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥ साज्यं त्रिवर्तिसंयुक्तं वह्निना योजितं मया । गृहाण मङ्गलं दीपं त्रैलोक्यतिमिरापहम् ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । दीपं दर्शयामि ॥

अर्थ: उनका मुख विद्वान बना, भुजाएँ योद्धा, जंघाएँ व्यापारी और चरण श्रमिक बने। तीनों लोकों का अंधकार दूर करने वाला, तीन बत्तियों वाला यह मंगल दीप स्वीकार करें।

नैवेद्य (भोग)

क्या करें: प्रसाद, केले और फल भगवान के सामने रखें। उनके चारों ओर जल छिड़कें, फिर दाहिने हाथ से "प्राणाय स्वाहा" आदि बोलते हुए पाँच बार भोग भगवान को दिखाएँ। बीच में और अंत में जल अर्पित करें।

चन्द्रमा मनसो जातः । चक्षोः सूर्यो अजायत । मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च । प्राणाद्वायुरजायत ॥ ॐ भूर्भुवस्सुवः । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ सत्यं त्वर्तेन परिषिञ्चामि (सायङ्काले — ऋतं त्वा सत्येन परिषिञ्चामि) । अमृतमस्तु । अमृतोपस्तरणमसि ॥ ॐ प्राणाय स्वाहा । ॐ अपानाय स्वाहा । ॐ व्यानाय स्वाहा । ॐ उदानाय स्वाहा । ॐ समानाय स्वाहा ॥ मध्ये मध्ये पानीयं समर्पयामि । अमृतापिधानमसि । उत्तरापोशनं समर्पयामि । हस्तौ प्रक्षालयामि । पादौ प्रक्षालयामि । शुद्धाचमनीयं समर्पयामि ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । महानैवेद्यं समर्पयामि ॥

अर्थ: उनके मन से चन्द्रमा और नेत्रों से सूर्य उत्पन्न हुए। मैं यह महानैवेद्य अर्पित करता हूँ; यह अमृत बने।

ताम्बूल (पान-सुपारी)

क्या करें: भगवान को सुपारी के साथ दो पान के पत्ते (और एक केला) अर्पित करें।

नाभ्या आसीदन्तरिक्षम् । शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत । पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात् । तथा लोकां अकल्पयन् ॥ पूगीफलसमायुक्तं नागवल्लीदलैर्युतम् । कर्पूरचूर्णसंयुक्तं ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । ताम्बूलं समर्पयामि ॥

अर्थ: उनकी नाभि से आकाश, सिर से स्वर्ग और चरणों से पृथ्वी उत्पन्न हुई। सुपारी, पान के पत्तों और कपूर से युक्त यह ताम्बूल कृपया स्वीकार करें।

नीराजन (कपूर आरती)

क्या करें: आरती की थाली में कपूर जलाएँ और घंटी बजाते हुए भगवान के सामने दक्षिणावर्त (घड़ी की दिशा में) घुमाएँ। सभी खड़े हो जाएँ। फिर उपस्थित सभी लोगों को आरती दिखाएँ; वे दोनों हाथों से आरती लेकर आँखों से लगाएँ।

वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम् । आदित्यवर्णं तमसस्तु पारे । सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः । नामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्ते ॥ मङ्गलं भगवान् विष्णुः मङ्गलं गरुडध्वजः । मङ्गलं पुण्डरीकाक्षः मङ्गलायतनं हरिः ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । कर्पूर नीराजनं दर्शयामि ॥

अर्थ: मैं सूर्य के समान तेजस्वी, अंधकार से परे इस महान पुरुष को जानता हूँ। मैं आपको कपूर की ज्योति दिखाता हूँ।

मंत्रपुष्प

क्या करें: दोनों हाथों में फूल और अक्षत लें, मंत्र बोलें और उन्हें भगवान के चरणों में अर्पित करें।

यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः । तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्ते । यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥ नारायणाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि । तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । सुवर्ण मन्त्रपुष्पं समर्पयामि ॥

अर्थ: देवताओं ने यज्ञ से यज्ञ की पूजा की; वही प्रथम धर्म थे। हम नारायण को जानते हैं और वासुदेव का ध्यान करते हैं; विष्णु हमें प्रेरणा दें।

प्रदक्षिणा और नमस्कार3 बार दोहराएँ

क्या करें: भगवान की तीन बार दक्षिणावर्त परिक्रमा करें (या अपने स्थान पर ही घूम जाएँ), फिर नमस्कार करें। पुरुष साष्टांग नमस्कार कर सकते हैं; महिलाएँ घुटने टेककर प्रणाम करें।

यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च । तानि तानि प्रणश्यन्ति प्रदक्षिण पदे पदे ॥ पापोऽहं पापकर्माहं पापात्मा पापसम्भवः । त्राहि मां कृपया देव शरणागतवत्सल ॥ अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम । तस्मात्कारुण्यभावेन रक्ष रक्ष जनार्दन ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । आत्मप्रदक्षिण नमस्कारान् समर्पयामि ॥

अर्थ: प्रदक्षिणा के हर कदम के साथ पिछले जन्मों के सभी पाप नष्ट हो जाते हैं। आपके सिवा मेरा कोई आश्रय नहीं है; हे जनार्दन, करुणा करके मेरी रक्षा करें।

समापन

Prayer for forgiveness

क्या करें: Join the palms and ask forgiveness for any mistakes. Then pour a little water over akshata in the plate, offering the merit of the pooja to Vyasa and the gurus.

मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं जनार्दन । यत्पूजितं मया देव परिपूर्णं तदस्तु ते ॥ अपराधसहस्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया । दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व मुनिसत्तम ॥ अनेन मया कृत पूजया भगवान् सर्वात्मकः श्री वेदव्यासः सुप्रीतः सुप्रसन्नो वरदो भवतु ॥

अर्थ: Whatever I have worshipped without proper mantra, action or devotion, let it be complete. Forgive the thousands of mistakes I make day and night, O best of sages. May Sri Veda Vyasa be pleased and grant boons.

अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।

Prasadam

क्या करें: Take the tirtham and the prasadam, and share it with everyone.

अकालमृत्युहरणं सर्वव्याधिनिवारणम् । समस्तपापक्षयकरं विष्णुपादोदकं शुभम् ॥

अर्थ: The holy water from the Lord's feet removes untimely death, cures all illness and destroys all sins.

अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।

Honouring the guru and parents

क्या करें: Visit your guru or teachers if you can: wash or touch their feet, offer flowers, fruit, a cloth or dakshina, do namaskaram and take their blessings. If they are far away, call them with gratitude. Bow to your mother and father, the first gurus.

मातृदेवो भव । पितृदेवो भव । आचार्यदेवो भव । अतिथिदेवो भव ॥ ॐ श्री गुरुभ्यो नमः ॥

अर्थ: Treat your mother as God, your father as God, your teacher as God, and your guest as God. Salutations to the gurus.

अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।

🙏 पूजा संपन्न

भगवान आपको और आपके परिवार को स्वास्थ्य, शांति और समृद्धि का आशीर्वाद दें। प्रसाद सबमें बाँटें।

अपनी राय भेजें

बताइए क्या बेहतर करें, क्या गलत है, या आपको क्या अच्छा लगा। हम हर संदेश पढ़ते हैं।

किस बारे में
शंख आपके लिए कितना उपयोगी है? (वैकल्पिक)