होम › पूजा विधि › विधि पर वापस जाएँ › श्रीकृष्ण जन्माष्टमी

श्रीकृष्ण जन्माष्टमी

चरण-दर-चरण पूजा विधान

तैयारी

Prepare the house (morning)

क्या करें: In the morning bathe, do a short prayer and resolve to keep the fast until the midnight pooja (water, milk and fruit are allowed; follow what your health permits). Clean the house, tie thoranam and, with rice-flour paste, draw little footprints of Bala Krishna from the front door to the pooja room, as if he is walking in.

अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।

Prepare the cradle (uyala)

क्या करें: Decorate a small cradle (uyala) with flowers and a soft cloth and place it near the pooja place. Keep the idol of Bala Krishna ready in a plate for abhishekam, with new clothes, a little flute, a peacock feather and ornaments to dress him. Keep panchamritam (milk, curd, ghee, honey, sugar), clean water, tulasi, flowers, a conch and a bell ready.

अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।

Prepare the naivedyam

क्या करें: During the day prepare butter (venna), curd, milk, atukulu (poha) mixed with jaggery and coconut, and sweets such as laddus, payasam or chakkilalu as is your custom. Keep them covered near the Lord. Before midnight, everyone washes or bathes and gathers for the pooja.

अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।

आरम्भ – गणपति प्रार्थना

गणपति प्रार्थना

क्या करें: हाथ जोड़कर भगवान गणेश से प्रार्थना करें कि वे पूजा के सभी विघ्न दूर करें।

श्री महागणाधिपतये नमः ॥ शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् । प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये ॥ अगजानन पद्मार्कं गजाननमहर्निशम् । अनेकदं तं भक्तानां एकदन्तमुपास्महे ॥

अर्थ: श्वेत वस्त्र धारण करने वाले, सर्वव्यापी, चन्द्रमा के समान उज्ज्वल, चार भुजाओं वाले और प्रसन्न मुख वाले भगवान का ध्यान करें, जिससे सभी विघ्न दूर हों। भक्तों को अनेक वर देने वाले, एकदन्त, पार्वती-पुत्र की हम उपासना करते हैं।

पवित्रीकरण

क्या करें: बाएँ हाथ में आचमनी से जल लेकर, दाएँ अंगूठे (या फूल) से श्लोक बोलते हुए तीन बार सिर पर छिड़कें। फिर हाथ जोड़कर गुरु को प्रणाम करें।

अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा । यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ॥ पुण्डरीकाक्ष पुण्डरीकाक्ष पुण्डरीकाक्षाय नमः ॥ श्री गुरुभ्यो नमः ॥

अर्थ: पवित्र हो या अपवित्र, किसी भी अवस्था में हो, जो कमलनयन भगवान का स्मरण करता है वह भीतर और बाहर से शुद्ध हो जाता है। गुरु को नमस्कार।

दीप जलाएँ

क्या करें: दो बत्तियों वाला घी का दीपक और अगरबत्ती जलाएँ। दीपक को नमस्कार करें।

दीपज्योतिः परब्रह्म दीपज्योतिर्जनार्दनः । दीपो हरतु मे पापं दीपज्योतिर्नमोऽस्तु ते ॥

अर्थ: दीपक की ज्योति परब्रह्म है, वही जनार्दन है। दीपक मेरे पापों को दूर करे; हे दीपज्योति, आपको नमस्कार है।

शुद्धि

आचमन

क्या करें: दाहिनी हथेली को कटोरी जैसा बनाकर उसमें एक चम्मच जल लें और "केशवाय स्वाहा" कहकर पी लें। इसी प्रकार "नारायणाय स्वाहा" और "माधवाय स्वाहा" कहकर (तीन बार) आचमन करें। "गोविन्दाय नमः" कहकर दाहिने हाथ पर और "विष्णवे नमः" कहकर बाएँ हाथ पर थोड़ा जल डालें। फिर हाथ जोड़कर शेष नाम बोलें।

ॐ केशवाय स्वाहा । ॐ नारायणाय स्वाहा । ॐ माधवाय स्वाहा । ॐ गोविन्दाय नमः । ॐ विष्णवे नमः । ॐ मधुसूदनाय नमः । ॐ त्रिविक्रमाय नमः । ॐ वामनाय नमः । ॐ श्रीधराय नमः । ॐ हृषीकेशाय नमः । ॐ पद्मनाभाय नमः । ॐ दामोदराय नमः । ॐ सङ्कर्षणाय नमः । ॐ वासुदेवाय नमः । ॐ प्रद्युम्नाय नमः । ॐ अनिरुद्धाय नमः । ॐ पुरुषोत्तमाय नमः । ॐ अधोक्षजाय नमः । ॐ नारसिंहाय नमः । ॐ अच्युताय नमः । ॐ जनार्दनाय नमः । ॐ उपेन्द्राय नमः । ॐ हरये नमः । ॐ श्रीकृष्णाय नमः ॥

अर्थ: भगवान विष्णु के 24 नामों का स्मरण करते हुए जल से भीतर और बाहर स्वयं को शुद्ध करना।

विघ्न दूर करना

क्या करें: अक्षत के कुछ दाने लेकर बिना पीछे देखे बाएँ कंधे के ऊपर से पीछे की ओर फेंकें।

उत्तिष्ठन्तु भूतपिशाचाः य एते भूमिभारकाः । एतेषामविरोधेन ब्रह्मकर्म समारभे ॥

अर्थ: पृथ्वी पर भार बने हुए भूत और प्राणी यहाँ से उठकर चले जाएँ; उनकी अनुमति से मैं यह पवित्र कर्म आरम्भ करता हूँ।

प्राणायाम

क्या करें: दाहिने अँगूठे से दाहिनी नासिका बंद करें और बाईं ओर से साँस लें; दोनों नासिकाएँ बंद करके मन में मंत्र बोलते हुए साँस रोकें; फिर दाहिनी ओर से साँस छोड़ें। जिन्होंने दीक्षा नहीं ली है वे "ॐ" कहते हुए तीन बार धीरे-धीरे साँस ले सकते हैं।

ॐ भूः । ॐ भुवः । ॐ सुवः । ॐ महः । ॐ जनः । ॐ तपः । ॐ सत्यम् । ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ ओमापो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवस्सुवरोम् ॥

अर्थ: सात लोकों और गायत्री का ध्यान करते हुए श्वास को नियंत्रित करना, ताकि पूजा के लिए मन स्थिर हो।

संकल्प

संकल्प (व्रत का निश्चय)

क्या करें: दाहिने हाथ में अक्षत और एक फूल लें, उसके नीचे बाईं हथेली रखें और हाथ छाती के पास रखें। नीचे दिया संकल्प बोलें, जिसमें ऐप ने आज का पंचांग और आपका गोत्र व नाम भर दिया है। अंत में उद्धरिणी (आचमनी) से अक्षत पर थोड़ा जल डालें और उन्हें थाली में छोड़ दें।

…

अर्थ: मैं समय, स्थान, अपना परिचय और इस पूजा का कारण बताता हूँ: अपने परिवार के कल्याण, साहस, दीर्घायु, आरोग्य और समृद्धि के लिए तथा भगवान की प्रसन्नता के लिए।

कलश पूजा

कलश पूजा

क्या करें: कलश पर चंदन, कुमकुम और अक्षत लगाएँ। कलश का मुख दाहिनी हथेली से ढककर मंत्र बोलें और सभी पवित्र नदियों को उसके जल में आमंत्रित करें।

कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुद्रः समाश्रितः । मूले तत्र स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः ॥ कुक्षौ तु सागराः सर्वे सप्तद्वीपा वसुन्धरा । ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः ॥ अङ्गैश्च सहिताः सर्वे कलशाम्बु समाश्रिताः ॥ गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । नर्मदे सिन्धु कावेरि जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥

अर्थ: कलश के मुख में विष्णु, कंठ में रुद्र, मूल में ब्रह्मा और मध्य में मातृगण निवास करते हैं। सभी समुद्र, सातों द्वीप, पृथ्वी और चारों वेद इसके जल में विराजते हैं। हे गंगा, यमुना, गोदावरी, सरस्वती, नर्मदा, सिन्धु और कावेरी, इस जल में उपस्थित हों।

कलश के जल का छिड़काव

क्या करें: कलश में डुबोए हुए फूल या आम के पत्ते से पूजा सामग्री पर, भगवान पर और स्वयं पर थोड़ा जल छिड़कें।

कलशोदकेन पूजाद्रव्याणि सम्प्रोक्ष्य, देवमात्मानं च सम्प्रोक्ष्य ॥

अर्थ: पवित्र जल से पूजा की सारी सामग्री, देवता और स्वयं को शुद्ध करना।

गणपति पूजा

गणपति पूजा

क्या करें: पान के पत्ते पर हल्दी के लेप से छोटे गणपति (हल्दी गणपति) बनाकर कलश के दाहिनी ओर रखें। सोलह नामों में से हर नाम के साथ एक फूल या अक्षत चढ़ाएँ। नैवेद्य के रूप में केला या गुड़ अर्पित करें और प्रार्थना करें कि व्रत बिना विघ्न के पूरा हो।

ॐ सुमुखाय नमः । ॐ एकदन्ताय नमः । ॐ कपिलाय नमः । ॐ गजकर्णकाय नमः । ॐ लम्बोदराय नमः । ॐ विकटाय नमः । ॐ विघ्नराजाय नमः । ॐ गणाधिपाय नमः । ॐ धूमकेतवे नमः । ॐ गणाध्यक्षाय नमः । ॐ फालचन्द्राय नमः । ॐ गजाननाय नमः । ॐ वक्रतुण्डाय नमः । ॐ शूर्पकर्णाय नमः । ॐ हेरम्बाय नमः । ॐ स्कन्दपूर्वजाय नमः ॥ ॐ महागणाधिपतये नमः, षोडशनामभिः पुष्पाणि समर्पयामि ॥ वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ । निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा ॥

अर्थ: सोलह नामों से श्री गणेश को नमस्कार। हे वक्रतुण्ड, महाकाय, करोड़ों सूर्यों के समान तेजस्वी प्रभु, मेरे सभी कार्यों के विघ्न सदा दूर करें।

मध्यरात्रि में जन्म

The birth at midnight

क्या करें: At midnight (nishita kala), blow the conch, ring the bell and announce the birth of Krishna. Uncover the idol of Bala Krishna and everyone says the shloka with joy. Some families keep the idol covered with a cloth until this moment.

वसुदेवसुतं देवं कंसचाणूरमर्दनम् । देवकीपरमानन्दं कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम् ॥

अर्थ: I bow to Krishna, the divine son of Vasudeva, slayer of Kamsa and Chanura, the supreme joy of Devaki, the teacher of the world.

अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।

षोडशोपचार पूजा

Dhyanam (meditation)

क्या करें: Join the palms, look at Bala Krishna and picture the baby Krishna in the mind.

करारविन्देन पदारविन्दं मुखारविन्दे विनिवेशयन्तम् । वटस्य पत्रस्य पुटे शयानं बालं मुकुन्दं मनसा स्मरामि ॥ ॐ श्री बालकृष्णाय नमः । ध्यायामि ॥

अर्थ: I remember in my mind the child Mukunda lying on a banyan leaf, putting his lotus foot into his lotus mouth with his lotus hand.

अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।

आवाहन (आमंत्रण)

क्या करें: भगवान को अक्षत और एक फूल अर्पित करें और उन्हें आकर प्रतिमा में विराजमान होने के लिए आमंत्रित करें।

सहस्रशीर्षा पुरुषः । सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं विश्वतो वृत्वा । अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥ ॐ श्री बालकृष्णाय नमः । आवाहयामि ॥

अर्थ: उस पुरुष के हज़ारों सिर, नेत्र और चरण हैं; वह पृथ्वी को चारों ओर से व्याप्त करके उससे भी परे है। हे प्रभु, मैं आपका आवाहन करता हूँ।

आसन

क्या करें: भगवान के आसन के रूप में अक्षत अर्पित करें।

पुरुष एवेदं सर्वम् । यद्भूतं यच्च भव्यम् । उतामृतत्वस्येशानः । यदन्नेनातिरोहति ॥ ॐ श्री बालकृष्णाय नमः । नवरत्नखचित सिंहासनं समर्पयामि ॥

अर्थ: यह सब कुछ पुरुष ही है, जो हुआ और जो होगा; वही अमरता का स्वामी है। मैं आपको नवरत्नों से जड़ा सिंहासन अर्पित करता हूँ।

पाद्य (चरण धोना)

क्या करें: उद्धरिणी से भगवान के चरणों में (थाली में) थोड़ा जल अर्पित करें।

एतावानस्य महिमा । अतो ज्यायांश्च पूरुषः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि । त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥ ॐ श्री बालकृष्णाय नमः । पादयोः पाद्यं समर्पयामि ॥

अर्थ: ऐसी उनकी महिमा है, और पुरुष उससे भी महान है; सभी प्राणी उसका एक चौथाई भाग हैं। आपके चरण धोने के लिए मैं जल अर्पित करता हूँ।

अर्घ्य

क्या करें: थोड़े चंदन और अक्षत मिले जल को भगवान के हाथों की ओर अर्पित करें।

त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः । पादोऽस्येहाऽऽभवात्पुनः । ततो विष्वङ्व्यक्रामत् । साशनानशने अभि ॥ ॐ श्री बालकृष्णाय नमः । हस्तयोः अर्घ्यं समर्पयामि ॥

अर्थ: पुरुष के तीन भाग ऊपर उठे; एक भाग यह संसार बना। आपके हाथों के लिए मैं जल अर्पित करता हूँ।

आचमनीय

क्या करें: भगवान के मुख की ओर आचमन के लिए थोड़ा जल अर्पित करें।

तस्माद्विराडजायत । विराजो अधि पूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत । पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥ ॐ श्री बालकृष्णाय नमः । मुखे आचमनीयं समर्पयामि ॥

अर्थ: उन्हीं से यह ब्रह्माण्ड उत्पन्न हुआ, और वे इसमें व्याप्त हैं। आचमन के लिए मैं जल अर्पित करता हूँ।

पंचामृत स्नान

क्या करें: भगवान को (चित्र हो तो फूल से छिड़ककर) दूध, दही, घी, शहद और शक्कर से एक-एक करके, हर एक की पंक्ति बोलते हुए स्नान कराएँ। फिर शुद्ध जल छिड़कें।

क्षीरम् — आप्यायस्व समेतु ते विश्वतः सोम वृष्णियम् । भवा वाजस्य सङ्गथे ॥ दधि — दधिक्राव्णो अकारिषं जिष्णोरश्वस्य वाजिनः । सुरभि नो मुखा करत्प्र ण आयूंषि तारिषत् ॥ घृतम् — शुक्रमसि ज्योतिरसि तेजोऽसि देवो वस्सवितोत्पुनात्वच्छिद्रेण पवित्रेण वसोस्सूर्यस्य रश्मिभिः ॥ मधु — मधुवाता ऋतायते मधुक्षरन्ति सिन्धवः । माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः ॥ शर्करा — स्वादुः पवस्व दिव्याय जन्मने स्वादुरिन्द्राय सुहवीतु नाम्ने ॥ पञ्चामृत स्नानं समर्पयामि ॥

अर्थ: पाँच अमृतों से भगवान को स्नान कराना: दूध, दही, घी, शहद और शक्कर।

स्नान

क्या करें: फूल से भगवान पर शुद्ध जल छिड़कें, फिर पोंछकर उन्हें वापस स्थान पर रखें।

यत्पुरुषेण हविषा । देवा यज्ञमतन्वत । वसन्तो अस्यासीदाज्यम् । ग्रीष्म इध्मश्शरद्धविः ॥ ॐ श्री बालकृष्णाय नमः । शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि ॥

अर्थ: देवताओं ने पुरुष को ही आहुति बनाकर यज्ञ किया। मैं शुद्ध जल से स्नान अर्पित करता हूँ।

वस्त्र

क्या करें: भगवान को हल्दी लगे सूती धागों का जोड़ा (या नया वस्त्र / ब्लाउज़ पीस) अर्पित करें।

सप्तास्यासन्परिधयः । त्रिः सप्त समिधः कृताः । देवा यद्यज्ञं तन्वानाः । अबध्नन्पुरुषं पशुम् ॥ ॐ श्री बालकृष्णाय नमः । वस्त्रयुग्मं समर्पयामि ॥

अर्थ: उस यज्ञ की सात परिधियाँ थीं और इक्कीस समिधाएँ। मैं वस्त्रों का जोड़ा अर्पित करता हूँ।

यज्ञोपवीत (जनेऊ)

क्या करें: यज्ञोपवीत अर्पित करें, या उसके स्थान पर अक्षत चढ़ाएँ।

तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् । पुरुषं जातमग्रतः । तेन देवा अयजन्त । साध्या ऋषयश्च ये ॥ ॐ श्री बालकृष्णाय नमः । यज्ञोपवीतं समर्पयामि ॥

अर्थ: उन्होंने यज्ञ में प्रथम उत्पन्न पुरुष का अभिषेक किया। मैं यज्ञोपवीत अर्पित करता हूँ।

गंध (चंदन)

क्या करें: अनामिका उँगली से भगवान को चंदन लगाएँ, फिर हल्दी और कुमकुम लगाएँ।

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः । सम्भृतं पृषदाज्यम् । पशूंस्तांश्चक्रे वायव्यान् । आरण्यान्ग्राम्याश्च ये ॥ ॐ श्री बालकृष्णाय नमः । श्रीगन्धं समर्पयामि ॥

अर्थ: उस यज्ञ से दही और घी उत्पन्न हुए। मैं सुगंधित चंदन अर्पित करता हूँ।

अक्षत

क्या करें: आभूषणों के स्थान पर अक्षत (हल्दी मिले चावल) अर्पित करें।

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः । ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्मात् । यजुस्तस्मादजायत ॥ ॐ श्री बालकृष्णाय नमः । अलङ्करणार्थं अक्षतान् समर्पयामि ॥

अर्थ: उस यज्ञ से ऋग्वेद, सामवेद और यजुर्वेद उत्पन्न हुए। आभूषणों के रूप में मैं अक्षत अर्पित करता हूँ।

पुष्प (फूल)

क्या करें: भगवान को फूल, तुलसी और माला अर्पित करें।

तस्मादश्वा अजायन्त । ये के चोभयादतः । गावो ह जज्ञिरे तस्मात् । तस्माज्जाता अजावयः ॥ ॐ श्री बालकृष्णाय नमः । पुष्पैः पूजयामि ॥

अर्थ: उससे घोड़े, गायें, बकरियाँ और भेड़ें उत्पन्न हुईं। मैं फूलों से आपकी पूजा करता हूँ।

अंग पूजा और नामावली

Anga pooja

क्या करें: Offer a tulasi leaf, flower or akshata at each part of Bala Krishna's form, from the feet up to the head, saying one line for each.

ॐ कृष्णाय नमः — पादौ पूजयामि । ॐ सङ्कर्षणानुजाय नमः — गुल्फौ पूजयामि । ॐ गोपालाय नमः — जानुनी पूजयामि । ॐ यशोदावत्सलाय नमः — ऊरू पूजयामि । ॐ पीताम्बरधराय नमः — कटिं पूजयामि । ॐ पद्मनाभाय नमः — नाभिं पूजयामि । ॐ श्रीवत्सवक्षसे नमः — वक्षःस्थलं पूजयामि । ॐ कौस्तुभधारिणे नमः — कण्ठं पूजयामि । ॐ गोवर्धनोद्धराय नमः — बाहू पूजयामि । ॐ वेणुनादविशारदाय नमः — मुखं पूजयामि । ॐ पुण्डरीकाक्षाय नमः — नेत्राणि पूजयामि । ॐ केशवाय नमः — ललाटं पूजयामि । ॐ बर्हिबर्हावतंसाय नमः — शिरः पूजयामि । ॐ श्री बालकृष्णाय नमः — सर्वाण्यङ्गानि पूजयामि ॥

अर्थ: Worshipping each limb of Krishna with one of his names: Krishna at the feet, the cowherd at the knees, the lifter of Govardhana at the arms, the flute player at the face, the one crowned with peacock feathers at the head, and then the whole form.

अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।

Pooja of Krishna's family

क्या करें: Offer a flower or akshata for each name: his parents Devaki and Vasudeva, his foster parents Yashoda and Nanda, Rohini and Balarama, Yogamaya, and the gopas and gopis.

ॐ देवक्यै नमः । ॐ वसुदेवाय नमः । ॐ यशोदायै नमः । ॐ नन्दाय नमः । ॐ रोहिण्यै नमः । ॐ बलभद्राय नमः । ॐ योगमायायै नमः । ॐ गोपगोपीभ्यो नमः ॥

अर्थ: Salutations to Devaki, Vasudeva, Yashoda, Nanda, Rohini, Balabhadra, Yogamaya and the cowherds of Gokula.

अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।

Namavali (108 times)108 बार दोहराएँ

क्या करें: Say "Om Shri Krishnaya namah" 108 times, offering a tulasi leaf or akshata with each and tapping the counter. Families who know the Sri Krishna ashtottara shatanamavali may read the 108 names here instead.

ॐ श्रीकृष्णाय नमः ॥

अर्थ: Salutations to Shri Krishna.

अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।

पालना (झूला)

Placing Krishna in the cradle

क्या करें: Lay Bala Krishna gently in the decorated cradle. Everyone takes turns to rock it softly while saying the shloka and singing lullabies (jola patalu) and bhajans.

कृष्णाय वासुदेवाय हरये परमात्मने । प्रणतक्लेशनाशाय गोविन्दाय नमो नमः ॥

अर्थ: Salutations again and again to Krishna, son of Vasudeva, Hari, the Supreme Self, Govinda, who removes the sorrows of those who bow to him.

अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।

व्रत कथा

Chapter 1 — The prophecy

Long ago the Earth, weighed down by the armies of wicked kings, took the form of a cow and went weeping to Brahma. Brahma, with the gods, prayed to Vishnu on the shore of the ocean of milk, and heard the Lord's word: "I will be born in the Yadu family as the son of Vasudeva. The gods should be born on earth to serve me."

In Mathura, Kamsa, the son of King Ugrasena, had imprisoned his own father and taken the throne. When his cousin Devaki married Vasudeva, Kamsa lovingly drove their chariot himself. Then a voice from the sky said: "Fool! The eighth child of the one you are driving will kill you." Kamsa drew his sword to kill Devaki. Vasudeva calmed him and promised to hand over every child born to them. Kamsa spared Devaki but later threw both of them into prison.

अध्याय के अंत में हाथ के अक्षत भगवान को अर्पित करें।

Chapter 2 — Six children and Balarama

True to his word, Vasudeva gave each child to Kamsa, and Kamsa killed six of them. The seventh child was Adishesha. By the Lord's command, Yogamaya moved that child from Devaki's womb to the womb of Rohini, another wife of Vasudeva living in Gokulam under the care of Nanda. He was born as Balarama (Sankarshana, because he was drawn from one womb to another). The guards told Kamsa that Devaki had lost the child.

Then the Lord himself entered Devaki's heart. She shone with a divine light, and the gods came unseen to the prison to praise the child to be born.

अध्याय के अंत में हाथ के अक्षत भगवान को अर्पित करें।

Chapter 3 — The birth at midnight

On Shravana Krishna Ashtami, in Rohini nakshatra, at midnight, when the sky was clear, the rivers calm and the gods were showering flowers, the Lord appeared before Devaki and Vasudeva in his four-armed form, holding conch, discus, mace and lotus, wearing yellow silk, the Kaustubha gem and the Srivatsa mark. Vasudeva and Devaki praised him with folded hands. The Lord reminded them of their past lives, when he had been born to them before, and then became an ordinary baby before their eyes.

At once the chains fell open, the doors unlocked by themselves and the guards fell into deep sleep. Vasudeva placed the baby in a basket on his head and went out into the rain. The Yamuna was in flood, but it gave way to him, and Adishesha spread his hoods over the child like an umbrella. In Gokulam, Yashoda had just given birth to a girl, Yogamaya, and was asleep. Vasudeva laid Krishna beside Yashoda, took the girl, and returned to the prison. The doors closed and the chains locked again.

अध्याय के अंत में हाथ के अक्षत भगवान को अर्पित करें।

Chapter 4 — Yogamaya's warning and the joy of Gokulam

When the baby cried, the guards ran to Kamsa. He rushed to the prison, snatched the girl from Devaki's arms, and dashed her against a stone. But she slipped from his hands, rose into the sky as the eight-armed goddess, and said: "Fool, what will you gain by killing me? The one who will kill you has already been born somewhere else." Kamsa, shaken, released Devaki and Vasudeva, but his fear and cruelty only grew.

In Gokulam, Nanda and Yashoda woke to find a beautiful son. Nanda gave cows and gifts to all, and the cowherds celebrated with music and dancing, sprinkling one another with milk, curd and butter. This is the Nandotsavam, celebrated the day after Janmashtami with uttiadi. Whoever keeps this vratam and hears the story of Krishna's birth with devotion is freed from sins and blessed with children, happiness and the Lord's grace.

अध्याय के अंत में हाथ के अक्षत भगवान को अर्पित करें।

उपचार और आरती

धूप

क्या करें: भगवान के सामने अगरबत्ती को गोलाकार घुमाएँ और घंटी बजाएँ।

यत्पुरुषं व्यदधुः । कतिधा व्यकल्पयन् । मुखं किमस्य कौ बाहू । कावूरू पादावुच्येते ॥ वनस्पत्युद्भवैर्दिव्यैः नानागन्धैः सुसंयुतः । आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ श्री बालकृष्णाय नमः । धूपमाघ्रापयामि ॥

अर्थ: पुरुष का विभाजन किस प्रकार हुआ? वृक्षों से प्राप्त सुगंधित धूप मैं अर्पित करता हूँ; कृपया स्वीकार करें।

दीप

क्या करें: घंटी बजाते हुए घी का दीपक भगवान के सामने गोलाकार दिखाएँ।

ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् । बाहू राजन्यः कृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः । पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥ साज्यं त्रिवर्तिसंयुक्तं वह्निना योजितं मया । गृहाण मङ्गलं दीपं त्रैलोक्यतिमिरापहम् ॥ ॐ श्री बालकृष्णाय नमः । दीपं दर्शयामि ॥

अर्थ: उनका मुख विद्वान बना, भुजाएँ योद्धा, जंघाएँ व्यापारी और चरण श्रमिक बने। तीनों लोकों का अंधकार दूर करने वाला, तीन बत्तियों वाला यह मंगल दीप स्वीकार करें।

नैवेद्य (भोग)

क्या करें: प्रसाद, केले और फल भगवान के सामने रखें। उनके चारों ओर जल छिड़कें, फिर दाहिने हाथ से "प्राणाय स्वाहा" आदि बोलते हुए पाँच बार भोग भगवान को दिखाएँ। बीच में और अंत में जल अर्पित करें।

चन्द्रमा मनसो जातः । चक्षोः सूर्यो अजायत । मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च । प्राणाद्वायुरजायत ॥ ॐ भूर्भुवस्सुवः । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ सत्यं त्वर्तेन परिषिञ्चामि (सायङ्काले — ऋतं त्वा सत्येन परिषिञ्चामि) । अमृतमस्तु । अमृतोपस्तरणमसि ॥ ॐ प्राणाय स्वाहा । ॐ अपानाय स्वाहा । ॐ व्यानाय स्वाहा । ॐ उदानाय स्वाहा । ॐ समानाय स्वाहा ॥ मध्ये मध्ये पानीयं समर्पयामि । अमृतापिधानमसि । उत्तरापोशनं समर्पयामि । हस्तौ प्रक्षालयामि । पादौ प्रक्षालयामि । शुद्धाचमनीयं समर्पयामि ॥ ॐ श्री बालकृष्णाय नमः । महानैवेद्यं समर्पयामि ॥

अर्थ: उनके मन से चन्द्रमा और नेत्रों से सूर्य उत्पन्न हुए। मैं यह महानैवेद्य अर्पित करता हूँ; यह अमृत बने।

ताम्बूल (पान-सुपारी)

क्या करें: भगवान को सुपारी के साथ दो पान के पत्ते (और एक केला) अर्पित करें।

नाभ्या आसीदन्तरिक्षम् । शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत । पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात् । तथा लोकां अकल्पयन् ॥ पूगीफलसमायुक्तं नागवल्लीदलैर्युतम् । कर्पूरचूर्णसंयुक्तं ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ श्री बालकृष्णाय नमः । ताम्बूलं समर्पयामि ॥

अर्थ: उनकी नाभि से आकाश, सिर से स्वर्ग और चरणों से पृथ्वी उत्पन्न हुई। सुपारी, पान के पत्तों और कपूर से युक्त यह ताम्बूल कृपया स्वीकार करें।

नीराजन (कपूर आरती)

क्या करें: आरती की थाली में कपूर जलाएँ और घंटी बजाते हुए भगवान के सामने दक्षिणावर्त (घड़ी की दिशा में) घुमाएँ। सभी खड़े हो जाएँ। फिर उपस्थित सभी लोगों को आरती दिखाएँ; वे दोनों हाथों से आरती लेकर आँखों से लगाएँ।

वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम् । आदित्यवर्णं तमसस्तु पारे । सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः । नामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्ते ॥ मङ्गलं भगवान् विष्णुः मङ्गलं गरुडध्वजः । मङ्गलं पुण्डरीकाक्षः मङ्गलायतनं हरिः ॥ ॐ श्री बालकृष्णाय नमः । कर्पूर नीराजनं दर्शयामि ॥

अर्थ: मैं सूर्य के समान तेजस्वी, अंधकार से परे इस महान पुरुष को जानता हूँ। मैं आपको कपूर की ज्योति दिखाता हूँ।

मंत्रपुष्प

क्या करें: दोनों हाथों में फूल और अक्षत लें, मंत्र बोलें और उन्हें भगवान के चरणों में अर्पित करें।

यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः । तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्ते । यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥ नारायणाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि । तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् ॥ ॐ श्री बालकृष्णाय नमः । सुवर्ण मन्त्रपुष्पं समर्पयामि ॥

अर्थ: देवताओं ने यज्ञ से यज्ञ की पूजा की; वही प्रथम धर्म थे। हम नारायण को जानते हैं और वासुदेव का ध्यान करते हैं; विष्णु हमें प्रेरणा दें।

प्रदक्षिणा और नमस्कार3 बार दोहराएँ

क्या करें: भगवान की तीन बार दक्षिणावर्त परिक्रमा करें (या अपने स्थान पर ही घूम जाएँ), फिर नमस्कार करें। पुरुष साष्टांग नमस्कार कर सकते हैं; महिलाएँ घुटने टेककर प्रणाम करें।

यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च । तानि तानि प्रणश्यन्ति प्रदक्षिण पदे पदे ॥ पापोऽहं पापकर्माहं पापात्मा पापसम्भवः । त्राहि मां कृपया देव शरणागतवत्सल ॥ अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम । तस्मात्कारुण्यभावेन रक्ष रक्ष जनार्दन ॥ ॐ श्री बालकृष्णाय नमः । आत्मप्रदक्षिण नमस्कारान् समर्पयामि ॥

अर्थ: प्रदक्षिणा के हर कदम के साथ पिछले जन्मों के सभी पाप नष्ट हो जाते हैं। आपके सिवा मेरा कोई आश्रय नहीं है; हे जनार्दन, करुणा करके मेरी रक्षा करें।

अर्घ्य

Arghyam to Krishna3 बार दोहराएँ

क्या करें: Fill a conch or the uddharini with water, a little milk, gandham, akshata and a flower. Offer it into the plate before Bala Krishna three times, saying the shloka.

जातः कंसवधार्थाय भूभारोत्तारणाय च । कौरवाणां विनाशाय दैत्यानां निधनाय च ॥ पाण्डवानां हितार्थाय धर्मसंस्थापनाय च । गृहाणार्घ्यं मया दत्तं देवक्या सहितो हरे ॥ ॐ श्री बालकृष्णाय नमः । इदमर्घ्यं समर्पयामि ॥

अर्थ: You were born to slay Kamsa and lift the burden of the earth, to end the Kauravas and the demons, for the good of the Pandavas and to establish dharma. O Hari, together with Devaki, accept this arghyam I offer.

अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।

Arghyam to the Moon

क्या करें: When the moon has risen (it rises late on Ashtami), go where you can see it, or face the east, and offer water with milk, gandham and a flower from the uddharini towards the moon, saying the shloka.

क्षीरोदार्णवसम्भूत अत्रिनेत्रसमुद्भव । गृहाणार्घ्यं शशाङ्केदं रोहिण्या सहितो मम ॥ ॐ रोहिणीसहिताय चन्द्रमसे नमः । इदमर्घ्यं समर्पयामि ॥

अर्थ: O Moon, born of the ocean of milk and from the eye of Atri, accept this arghyam together with Rohini.

अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।

समापन

Prayer for forgiveness

क्या करें: Join the palms and ask the Lord to forgive any mistakes. Then pour a little water over akshata in the plate, offering the merit of the pooja to Bala Krishna.

मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं जनार्दन । यत्पूजितं मया देव परिपूर्णं तदस्तु ते ॥ अपराधसहस्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया । दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व पुरुषोत्तम ॥ अनेन मया कृत पूजया भगवान् सर्वात्मकः श्री बालकृष्णः सुप्रीतः सुप्रसन्नो वरदो भवतु ॥

अर्थ: Whatever I have worshipped without proper mantra, action or devotion, Lord, let it be complete. Forgive the thousands of mistakes I make day and night. May Bala Krishna be pleased and grant boons.

अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।

Prasadam

क्या करें: Take the panchamritam tirtham in the right palm and sip it, then take the butter and the sweets as prasadam and share them with everyone.

अकालमृत्युहरणं सर्वव्याधिनिवारणम् । समस्तपापक्षयकरं विष्णुपादोदकं शुभम् ॥

अर्थ: The holy water from the Lord's feet removes untimely death, cures all illness and destroys all sins.

अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।

Breaking the fast

क्या करें: Break the fast after the midnight pooja with the prasadam, or, as many families do, the next morning after sunrise after a short pooja, saying this prayer. The next day children celebrate uttiadi (breaking a pot of butter and curd) and the Nandotsavam.

सर्वाय सर्वेश्वराय सर्वपतये सर्वसम्भवाय गोविन्दाय नमो नमः ॥

अर्थ: Salutations again and again to Govinda, who is all, the Lord of all, the master of all and the source of all.

अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।

🙏 पूजा संपन्न

भगवान आपको और आपके परिवार को स्वास्थ्य, शांति और समृद्धि का आशीर्वाद दें। प्रसाद सबमें बाँटें।

अपनी राय भेजें

बताइए क्या बेहतर करें, क्या गलत है, या आपको क्या अच्छा लगा। हम हर संदेश पढ़ते हैं।

किस बारे में
शंख आपके लिए कितना उपयोगी है? (वैकल्पिक)