तैयारी
Prepare the pooja place
क्या करें: Masa Shivaratri pooja is done in the evening or at night of Krishna Chaturdashi. If fasting, keep the fast until the pooja (or until the next morning). Bathe, apply vibhuti, clean the pooja place and draw a muggu. Set up the peetham facing east with a layer of rice, the kalasham on it, and the Shiva lingam in a plate (to collect the abhishekam water), with a picture of Shiva behind. Keep ready water and milk for abhishekam, bilva leaves, white flowers, vibhuti, sandal paste, akshata, a ghee lamp, agarbatti, camphor, betel leaves and nuts, fruits, a coconut and the naivedyam (fruit, milk or payasam).
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
आरम्भ – गणपति प्रार्थना
गणपति प्रार्थना
क्या करें: हाथ जोड़कर भगवान गणेश से प्रार्थना करें कि वे पूजा के सभी विघ्न दूर करें।
श्री महागणाधिपतये नमः ॥ शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् । प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये ॥ अगजानन पद्मार्कं गजाननमहर्निशम् । अनेकदं तं भक्तानां एकदन्तमुपास्महे ॥
अर्थ: श्वेत वस्त्र धारण करने वाले, सर्वव्यापी, चन्द्रमा के समान उज्ज्वल, चार भुजाओं वाले और प्रसन्न मुख वाले भगवान का ध्यान करें, जिससे सभी विघ्न दूर हों। भक्तों को अनेक वर देने वाले, एकदन्त, पार्वती-पुत्र की हम उपासना करते हैं।
पवित्रीकरण
क्या करें: बाएँ हाथ में आचमनी से जल लेकर, दाएँ अंगूठे (या फूल) से श्लोक बोलते हुए तीन बार सिर पर छिड़कें। फिर हाथ जोड़कर गुरु को प्रणाम करें।
अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा । यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ॥ पुण्डरीकाक्ष पुण्डरीकाक्ष पुण्डरीकाक्षाय नमः ॥ श्री गुरुभ्यो नमः ॥
अर्थ: पवित्र हो या अपवित्र, किसी भी अवस्था में हो, जो कमलनयन भगवान का स्मरण करता है वह भीतर और बाहर से शुद्ध हो जाता है। गुरु को नमस्कार।
दीप जलाएँ
क्या करें: दो बत्तियों वाला घी का दीपक और अगरबत्ती जलाएँ। दीपक को नमस्कार करें।
दीपज्योतिः परब्रह्म दीपज्योतिर्जनार्दनः । दीपो हरतु मे पापं दीपज्योतिर्नमोऽस्तु ते ॥
अर्थ: दीपक की ज्योति परब्रह्म है, वही जनार्दन है। दीपक मेरे पापों को दूर करे; हे दीपज्योति, आपको नमस्कार है।
शुद्धि
आचमन
क्या करें: दाहिनी हथेली को कटोरी जैसा बनाकर उसमें एक चम्मच जल लें और "केशवाय स्वाहा" कहकर पी लें। इसी प्रकार "नारायणाय स्वाहा" और "माधवाय स्वाहा" कहकर (तीन बार) आचमन करें। "गोविन्दाय नमः" कहकर दाहिने हाथ पर और "विष्णवे नमः" कहकर बाएँ हाथ पर थोड़ा जल डालें। फिर हाथ जोड़कर शेष नाम बोलें।
ॐ केशवाय स्वाहा । ॐ नारायणाय स्वाहा । ॐ माधवाय स्वाहा । ॐ गोविन्दाय नमः । ॐ विष्णवे नमः । ॐ मधुसूदनाय नमः । ॐ त्रिविक्रमाय नमः । ॐ वामनाय नमः । ॐ श्रीधराय नमः । ॐ हृषीकेशाय नमः । ॐ पद्मनाभाय नमः । ॐ दामोदराय नमः । ॐ सङ्कर्षणाय नमः । ॐ वासुदेवाय नमः । ॐ प्रद्युम्नाय नमः । ॐ अनिरुद्धाय नमः । ॐ पुरुषोत्तमाय नमः । ॐ अधोक्षजाय नमः । ॐ नारसिंहाय नमः । ॐ अच्युताय नमः । ॐ जनार्दनाय नमः । ॐ उपेन्द्राय नमः । ॐ हरये नमः । ॐ श्रीकृष्णाय नमः ॥
अर्थ: भगवान विष्णु के 24 नामों का स्मरण करते हुए जल से भीतर और बाहर स्वयं को शुद्ध करना।
विघ्न दूर करना
क्या करें: अक्षत के कुछ दाने लेकर बिना पीछे देखे बाएँ कंधे के ऊपर से पीछे की ओर फेंकें।
उत्तिष्ठन्तु भूतपिशाचाः य एते भूमिभारकाः । एतेषामविरोधेन ब्रह्मकर्म समारभे ॥
अर्थ: पृथ्वी पर भार बने हुए भूत और प्राणी यहाँ से उठकर चले जाएँ; उनकी अनुमति से मैं यह पवित्र कर्म आरम्भ करता हूँ।
प्राणायाम
क्या करें: दाहिने अँगूठे से दाहिनी नासिका बंद करें और बाईं ओर से साँस लें; दोनों नासिकाएँ बंद करके मन में मंत्र बोलते हुए साँस रोकें; फिर दाहिनी ओर से साँस छोड़ें। जिन्होंने दीक्षा नहीं ली है वे "ॐ" कहते हुए तीन बार धीरे-धीरे साँस ले सकते हैं।
ॐ भूः । ॐ भुवः । ॐ सुवः । ॐ महः । ॐ जनः । ॐ तपः । ॐ सत्यम् । ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ ओमापो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवस्सुवरोम् ॥
अर्थ: सात लोकों और गायत्री का ध्यान करते हुए श्वास को नियंत्रित करना, ताकि पूजा के लिए मन स्थिर हो।
संकल्प
संकल्प (व्रत का निश्चय)
क्या करें: दाहिने हाथ में अक्षत और एक फूल लें, उसके नीचे बाईं हथेली रखें और हाथ छाती के पास रखें। नीचे दिया संकल्प बोलें, जिसमें ऐप ने आज का पंचांग और आपका गोत्र व नाम भर दिया है। अंत में उद्धरिणी (आचमनी) से अक्षत पर थोड़ा जल डालें और उन्हें थाली में छोड़ दें।
…
अर्थ: मैं समय, स्थान, अपना परिचय और इस पूजा का कारण बताता हूँ: अपने परिवार के कल्याण, साहस, दीर्घायु, आरोग्य और समृद्धि के लिए तथा भगवान की प्रसन्नता के लिए।
कलश पूजा
कलश पूजा
क्या करें: कलश पर चंदन, कुमकुम और अक्षत लगाएँ। कलश का मुख दाहिनी हथेली से ढककर मंत्र बोलें और सभी पवित्र नदियों को उसके जल में आमंत्रित करें।
कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुद्रः समाश्रितः । मूले तत्र स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः ॥ कुक्षौ तु सागराः सर्वे सप्तद्वीपा वसुन्धरा । ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः ॥ अङ्गैश्च सहिताः सर्वे कलशाम्बु समाश्रिताः ॥ गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । नर्मदे सिन्धु कावेरि जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥
अर्थ: कलश के मुख में विष्णु, कंठ में रुद्र, मूल में ब्रह्मा और मध्य में मातृगण निवास करते हैं। सभी समुद्र, सातों द्वीप, पृथ्वी और चारों वेद इसके जल में विराजते हैं। हे गंगा, यमुना, गोदावरी, सरस्वती, नर्मदा, सिन्धु और कावेरी, इस जल में उपस्थित हों।
कलश के जल का छिड़काव
क्या करें: कलश में डुबोए हुए फूल या आम के पत्ते से पूजा सामग्री पर, भगवान पर और स्वयं पर थोड़ा जल छिड़कें।
कलशोदकेन पूजाद्रव्याणि सम्प्रोक्ष्य, देवमात्मानं च सम्प्रोक्ष्य ॥
अर्थ: पवित्र जल से पूजा की सारी सामग्री, देवता और स्वयं को शुद्ध करना।
गणपति पूजा
गणपति पूजा
क्या करें: पान के पत्ते पर हल्दी के लेप से छोटे गणपति (हल्दी गणपति) बनाकर कलश के दाहिनी ओर रखें। सोलह नामों में से हर नाम के साथ एक फूल या अक्षत चढ़ाएँ। नैवेद्य के रूप में केला या गुड़ अर्पित करें और प्रार्थना करें कि व्रत बिना विघ्न के पूरा हो।
ॐ सुमुखाय नमः । ॐ एकदन्ताय नमः । ॐ कपिलाय नमः । ॐ गजकर्णकाय नमः । ॐ लम्बोदराय नमः । ॐ विकटाय नमः । ॐ विघ्नराजाय नमः । ॐ गणाधिपाय नमः । ॐ धूमकेतवे नमः । ॐ गणाध्यक्षाय नमः । ॐ फालचन्द्राय नमः । ॐ गजाननाय नमः । ॐ वक्रतुण्डाय नमः । ॐ शूर्पकर्णाय नमः । ॐ हेरम्बाय नमः । ॐ स्कन्दपूर्वजाय नमः ॥ ॐ महागणाधिपतये नमः, षोडशनामभिः पुष्पाणि समर्पयामि ॥ वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ । निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा ॥
अर्थ: सोलह नामों से श्री गणेश को नमस्कार। हे वक्रतुण्ड, महाकाय, करोड़ों सूर्यों के समान तेजस्वी प्रभु, मेरे सभी कार्यों के विघ्न सदा दूर करें।
षोडशोपचार पूजा
Dhyanam (meditation)
क्या करें: Join the palms, look at the lingam or the picture of Shiva and picture his form in the mind.
ध्यायेन्नित्यं महेशं रजतगिरिनिभं चारुचन्द्रावतंसं रत्नाकल्पोज्ज्वलाङ्गं परशुमृगवराभीतिहस्तं प्रसन्नम् । पद्मासीनं समन्तात् स्तुतममरगणैर्व्याघ्रकृत्तिं वसानं विश्वाद्यं विश्ववन्द्यं निखिलभयहरं पञ्चवक्त्रं त्रिनेत्रम् ॥ ॐ श्री साम्बसदाशिवाय नमः । ध्यायामि ॥
अर्थ: Let us always meditate on Maheshvara, shining like a silver mountain, the lovely crescent moon on his head, his limbs bright with jewels, holding the axe and the deer and showing the gestures of boon and fearlessness, gracious, seated on a lotus, praised on all sides by the gods, wearing a tiger skin: the origin of the universe, worshipped by all, remover of all fear, five-faced and three-eyed.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
आवाहन (आमंत्रण)
क्या करें: भगवान को अक्षत और एक फूल अर्पित करें और उन्हें आकर प्रतिमा में विराजमान होने के लिए आमंत्रित करें।
नमस्ते रुद्र मन्यव उतो त इषवे नमः । नमस्ते अस्तु धन्वने बाहुभ्यामुत ते नमः ॥ ॐ श्री साम्बसदाशिवाय नमः । आवाहयामि ॥
अर्थ: उस पुरुष के हज़ारों सिर, नेत्र और चरण हैं; वह पृथ्वी को चारों ओर से व्याप्त करके उससे भी परे है। हे प्रभु, मैं आपका आवाहन करता हूँ।
आसन
क्या करें: भगवान के आसन के रूप में अक्षत अर्पित करें।
या त इषुः शिवतमा शिवं बभूव ते धनुः । शिवा शरव्या या तव तया नो रुद्र मृडय ॥ ॐ श्री साम्बसदाशिवाय नमः । नवरत्नखचित सिंहासनं समर्पयामि ॥
अर्थ: यह सब कुछ पुरुष ही है, जो हुआ और जो होगा; वही अमरता का स्वामी है। मैं आपको नवरत्नों से जड़ा सिंहासन अर्पित करता हूँ।
पाद्य (चरण धोना)
क्या करें: उद्धरिणी से भगवान के चरणों में (थाली में) थोड़ा जल अर्पित करें।
या ते रुद्र शिवा तनूरघोराऽपापकाशिनी । तया नस्तनुवा शन्तमया गिरिशन्ताभिचाकशीहि ॥ ॐ श्री साम्बसदाशिवाय नमः । पादयोः पाद्यं समर्पयामि ॥
अर्थ: ऐसी उनकी महिमा है, और पुरुष उससे भी महान है; सभी प्राणी उसका एक चौथाई भाग हैं। आपके चरण धोने के लिए मैं जल अर्पित करता हूँ।
अर्घ्य
क्या करें: थोड़े चंदन और अक्षत मिले जल को भगवान के हाथों की ओर अर्पित करें।
यामिषुं गिरिशन्त हस्ते बिभर्ष्यस्तवे । शिवां गिरित्र तां कुरु मा हिंसीः पुरुषं जगत् ॥ ॐ श्री साम्बसदाशिवाय नमः । हस्तयोः अर्घ्यं समर्पयामि ॥
अर्थ: पुरुष के तीन भाग ऊपर उठे; एक भाग यह संसार बना। आपके हाथों के लिए मैं जल अर्पित करता हूँ।
आचमनीय
क्या करें: भगवान के मुख की ओर आचमन के लिए थोड़ा जल अर्पित करें।
शिवेन वचसा त्वा गिरिशाच्छा वदामसि । यथा नः सर्वमिज्जगदयक्ष्मं सुमना असत् ॥ ॐ श्री साम्बसदाशिवाय नमः । मुखे आचमनीयं समर्पयामि ॥
अर्थ: उन्हीं से यह ब्रह्माण्ड उत्पन्न हुआ, और वे इसमें व्याप्त हैं। आचमन के लिए मैं जल अर्पित करता हूँ।
अभिषेक
Abhishekam with Ganga water
क्या करें: Pour Ganga water (or clean water with a few drops of Ganga water) over the lingam in a thin, steady stream from a small vessel or a conch while saying the mantra. If you have only a picture, sprinkle water on it with a bilva leaf. Let the water collect in the plate below; it becomes tirtham.
आपो हि ष्ठा मयोभुवः । ता न ऊर्जे दधातन । महे रणाय चक्षसे ॥ यो वः शिवतमो रसः । तस्य भाजयतेह नः । उशतीरिव मातरः ॥ तस्मा अरङ्गमाम वः । यस्य क्षयाय जिन्वथ । आपो जनयथा च नः ॥ ॐ नमः शिवाय । गङ्गोदकेन स्नपयामि ॥
अर्थ: O waters, you bring happiness; give us strength and great vision. Share with us your most auspicious essence, like loving mothers. We come to you for him in whose dwelling you delight; give us life. I bathe Shiva with holy water.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
Abhishekam with milk
क्या करें: Pour cow's milk slowly over the lingam while saying the mantra, then pour a little clean water to wash it.
आप्यायस्व समेतु ते विश्वतः सोम वृष्णियम् । भवा वाजस्य सङ्गथे ॥ ॐ नमः शिवाय । क्षीरेण स्नपयामि । क्षीरस्नानानन्तरं शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि ॥
अर्थ: Grow strong, O Soma; may vigour come to you from every side; be with us where strength is gathered. I bathe Shiva with milk, and then with pure water.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
Dhara with Om Namah Shivaya (108)108 बार दोहराएँ
क्या करें: Pour water (or milk) over the lingam in a thin, continuous stream and say Om Namah Shivaya 108 times, tapping the counter. Those who know Sri Rudram (Namakam and Chamakam) chant it here with the dhara instead.
ॐ नमः शिवाय ॥
अर्थ: Salutations to Shiva, the auspicious one. (The five syllables na-ma-shi-va-ya.)
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
षोडशोपचार पूजा
स्नान
क्या करें: फूल से भगवान पर शुद्ध जल छिड़कें, फिर पोंछकर उन्हें वापस स्थान पर रखें।
अध्यवोचदधिवक्ता प्रथमो दैव्यो भिषक् । अहींश्च सर्वाञ्जम्भयन्त्सर्वाश्च यातुधान्यः ॥ ॐ श्री साम्बसदाशिवाय नमः । शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि ॥
अर्थ: देवताओं ने पुरुष को ही आहुति बनाकर यज्ञ किया। मैं शुद्ध जल से स्नान अर्पित करता हूँ।
वस्त्र
क्या करें: भगवान को हल्दी लगे सूती धागों का जोड़ा (या नया वस्त्र / ब्लाउज़ पीस) अर्पित करें।
असौ यस्ताम्रो अरुण उत बभ्रुः सुमङ्गलः । ये चेमां रुद्रा अभितो दिक्षु श्रिताः सहस्रशोऽवैषां हेड ईमहे ॥ ॐ श्री साम्बसदाशिवाय नमः । वस्त्रयुग्मं समर्पयामि ॥
अर्थ: उस यज्ञ की सात परिधियाँ थीं और इक्कीस समिधाएँ। मैं वस्त्रों का जोड़ा अर्पित करता हूँ।
यज्ञोपवीत (जनेऊ)
क्या करें: यज्ञोपवीत अर्पित करें, या उसके स्थान पर अक्षत चढ़ाएँ।
असौ योऽवसर्पति नीलग्रीवो विलोहितः । उतैनं गोपा अदृशन्नदृशन्नुदहार्यः । उतैनं विश्वा भूतानि स दृष्टो मृडयाति नः ॥ ॐ श्री साम्बसदाशिवाय नमः । यज्ञोपवीतं समर्पयामि ॥
अर्थ: उन्होंने यज्ञ में प्रथम उत्पन्न पुरुष का अभिषेक किया। मैं यज्ञोपवीत अर्पित करता हूँ।
गंध (चंदन)
क्या करें: अनामिका उँगली से भगवान को चंदन लगाएँ, फिर हल्दी और कुमकुम लगाएँ।
नमो अस्तु नीलग्रीवाय सहस्राक्षाय मीढुषे । अथो ये अस्य सत्वानोऽहं तेभ्योऽकरं नमः ॥ ॐ श्री साम्बसदाशिवाय नमः । श्रीगन्धं समर्पयामि ॥
अर्थ: उस यज्ञ से दही और घी उत्पन्न हुए। मैं सुगंधित चंदन अर्पित करता हूँ।
अक्षत
क्या करें: आभूषणों के स्थान पर अक्षत (हल्दी मिले चावल) अर्पित करें।
प्रमुञ्च धन्वनस्त्वमुभयोरार्त्नियोर्ज्याम् । याश्च ते हस्त इषवः परा ता भगवो वप ॥ ॐ श्री साम्बसदाशिवाय नमः । अलङ्करणार्थं अक्षतान् समर्पयामि ॥
अर्थ: उस यज्ञ से ऋग्वेद, सामवेद और यजुर्वेद उत्पन्न हुए। आभूषणों के रूप में मैं अक्षत अर्पित करता हूँ।
पुष्प (फूल)
क्या करें: भगवान को फूल, तुलसी और माला अर्पित करें।
अवतत्य धनुस्त्वं सहस्राक्ष शतेषुधे । निशीर्य शल्यानां मुखा शिवो नः सुमना भव ॥ ॐ श्री साम्बसदाशिवाय नमः । पुष्पैः पूजयामि ॥
अर्थ: उससे घोड़े, गायें, बकरियाँ और भेड़ें उत्पन्न हुईं। मैं फूलों से आपकी पूजा करता हूँ।
अंग पूजा और नामावली
Vibhuti alankaram
क्या करें: Wipe the lingam dry. With three fingers apply vibhuti across it in three horizontal lines (tripundram), then a dot of sandal paste in the middle. Apply vibhuti on your own forehead too.
अग्निरिति भस्म । वायुरिति भस्म । जलमिति भस्म । स्थलमिति भस्म । व्योमेति भस्म ॥ ॐ नमः शिवाय । विभूतिं धारयामि ॥
अर्थ: Fire is ash, air is ash, water is ash, earth is ash, sky is ash: all becomes ash in the end. I wear the sacred ash in Shiva's name.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
Anga pooja
क्या करें: Offer a bilva leaf, flower or akshata for each part of the Lord, from the feet up to the head, saying each line.
ॐ ईश्वराय नमः — पादौ पूजयामि । ॐ महेश्वराय नमः — गुल्फौ पूजयामि । ॐ शङ्कराय नमः — जङ्घे पूजयामि । ॐ वृषभवाहनाय नमः — जानुनी पूजयामि । ॐ कृत्तिवाससे नमः — ऊरू पूजयामि । ॐ व्याघ्रचर्माम्बरधराय नमः — कटिं पूजयामि । ॐ पशुपतये नमः — नाभिं पूजयामि । ॐ विश्वकुक्षये नमः — उदरं पूजयामि । ॐ हराय नमः — हृदयं पूजयामि । ॐ पिनाकहस्ताय नमः — हस्तौ पूजयामि । ॐ त्रिशूलधारिणे नमः — बाहून् पूजयामि । ॐ नीलकण्ठाय नमः — कण्ठं पूजयामि । ॐ पञ्चवक्त्राय नमः — वक्त्राणि पूजयामि । ॐ त्रिनेत्राय नमः — नेत्राणि पूजयामि । ॐ फालचन्द्राय नमः — ललाटं पूजयामि । ॐ गङ्गाधराय नमः — शिरः पूजयामि । ॐ श्री साम्बसदाशिवाय नमः — सर्वाण्यङ्गानि पूजयामि ॥
अर्थ: Worshipping each limb of Shiva with one of his names: Ishvara at the feet, Pashupati at the navel, Hara at the heart, Nilakantha at the throat, the three-eyed one at the eyes, Gangadhara at the head, and then the whole form.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
Shiva ashtottaram (108 names)
क्या करें: Offer a bilva leaf, flower or akshata with each name. If reading all the names is hard, say Om Namah Shivaya 108 times instead.
ॐ शिवाय नमः । ॐ महेश्वराय नमः । ॐ शम्भवे नमः । ॐ पिनाकिने नमः । ॐ शशिशेखराय नमः । ॐ वामदेवाय नमः । ॐ विरूपाक्षाय नमः । ॐ कपर्दिने नमः । ॐ नीललोहिताय नमः । ॐ शङ्कराय नमः ॥ ॐ शूलपाणये नमः । ॐ खट्वाङ्गिने नमः । ॐ विष्णुवल्लभाय नमः । ॐ शिपिविष्टाय नमः । ॐ अम्बिकानाथाय नमः । ॐ श्रीकण्ठाय नमः । ॐ भक्तवत्सलाय नमः । ॐ भवाय नमः । ॐ शर्वाय नमः । ॐ त्रिलोकेशाय नमः ॥ ॐ शितिकण्ठाय नमः । ॐ शिवाप्रियाय नमः । ॐ उग्राय नमः । ॐ कपालिने नमः । ॐ कामारये नमः । ॐ अन्धकासुरसूदनाय नमः । ॐ गङ्गाधराय नमः । ॐ ललाटाक्षाय नमः । ॐ कालकालाय नमः । ॐ कृपानिधये नमः ॥ ॐ भीमाय नमः । ॐ परशुहस्ताय नमः । ॐ मृगपाणये नमः । ॐ जटाधराय नमः । ॐ कैलासवासिने नमः । ॐ कवचिने नमः । ॐ कठोराय नमः । ॐ त्रिपुरान्तकाय नमः । ॐ वृषाङ्काय नमः । ॐ वृषभारूढाय नमः ॥ ॐ भस्मोद्धूलितविग्रहाय नमः । ॐ सामप्रियाय नमः । ॐ स्वरमयाय नमः । ॐ त्रयीमूर्तये नमः । ॐ अनीश्वराय नमः । ॐ सर्वज्ञाय नमः । ॐ परमात्मने नमः । ॐ सोमसूर्याग्निलोचनाय नमः । ॐ हविषे नमः । ॐ यज्ञमयाय नमः ॥ ॐ सोमाय नमः । ॐ पञ्चवक्त्राय नमः । ॐ सदाशिवाय नमः । ॐ विश्वेश्वराय नमः । ॐ वीरभद्राय नमः । ॐ गणनाथाय नमः । ॐ प्रजापतये नमः । ॐ हिरण्यरेतसे नमः । ॐ दुर्धर्षाय नमः । ॐ गिरीशाय नमः ॥ ॐ गिरिशाय नमः । ॐ अनघाय नमः । ॐ भुजङ्गभूषणाय नमः । ॐ भर्गाय नमः । ॐ गिरिधन्वने नमः । ॐ गिरिप्रियाय नमः । ॐ कृत्तिवाससे नमः । ॐ पुरारातये नमः । ॐ भगवते नमः । ॐ प्रमथाधिपाय नमः ॥ ॐ मृत्युञ्जयाय नमः । ॐ सूक्ष्मतनवे नमः । ॐ जगद्व्यापिने नमः । ॐ जगद्गुरवे नमः । ॐ व्योमकेशाय नमः । ॐ महासेनजनकाय नमः । ॐ चारुविक्रमाय नमः । ॐ रुद्राय नमः । ॐ भूतपतये नमः । ॐ स्थाणवे नमः ॥ ॐ अहिर्बुध्न्याय नमः । ॐ दिगम्बराय नमः । ॐ अष्टमूर्तये नमः । ॐ अनेकात्मने नमः । ॐ सात्त्विकाय नमः । ॐ शुद्धविग्रहाय नमः । ॐ शाश्वताय नमः । ॐ खण्डपरशवे नमः । ॐ अजाय नमः । ॐ पाशविमोचकाय नमः ॥ ॐ मृडाय नमः । ॐ पशुपतये नमः । ॐ देवाय नमः । ॐ महादेवाय नमः । ॐ अव्ययाय नमः । ॐ हरये नमः । ॐ पूषदन्तभिदे नमः । ॐ अव्यग्राय नमः । ॐ दक्षाध्वरहराय नमः । ॐ हराय नमः ॥ ॐ भगनेत्रभिदे नमः । ॐ अव्यक्ताय नमः । ॐ सहस्राक्षाय नमः । ॐ सहस्रपदे नमः । ॐ अपवर्गप्रदाय नमः । ॐ अनन्ताय नमः । ॐ तारकाय नमः । ॐ परमेश्वराय नमः ॥ ॐ श्री साम्बसदाशिवाय नमः । अष्टोत्तरशतनामपूजां समर्पयामि ॥
अर्थ: The 108 names of Shiva: the auspicious one, the great lord, the giver of joy, bearer of the Pinaka bow, with the moon on his crest, the destroyer of Tripura, the conqueror of death, the lord of all beings, and the Supreme Lord.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
Lingashtakam
क्या करें: Join the palms and recite (or sing) the Lingashtakam before the lingam. Offer a flower at the end of each verse if you wish.
ब्रह्ममुरारिसुरार्चितलिङ्गं निर्मलभासितशोभितलिङ्गम् । जन्मजदुःखविनाशकलिङ्गं तत्प्रणमामि सदाशिवलिङ्गम् ॥ देवमुनिप्रवरार्चितलिङ्गं कामदहं करुणाकरलिङ्गम् । रावणदर्पविनाशनलिङ्गं तत्प्रणमामि सदाशिवलिङ्गम् ॥ सर्वसुगन्धिसुलेपितलिङ्गं बुद्धिविवर्धनकारणलिङ्गम् । सिद्धसुरासुरवन्दितलिङ्गं तत्प्रणमामि सदाशिवलिङ्गम् ॥ कनकमहामणिभूषितलिङ्गं फणिपतिवेष्टितशोभितलिङ्गम् । दक्षसुयज्ञविनाशनलिङ्गं तत्प्रणमामि सदाशिवलिङ्गम् ॥ कुङ्कुमचन्दनलेपितलिङ्गं पङ्कजहारसुशोभितलिङ्गम् । सञ्चितपापविनाशनलिङ्गं तत्प्रणमामि सदाशिवलिङ्गम् ॥ देवगणार्चितसेवितलिङ्गं भावैर्भक्तिभिरेव च लिङ्गम् । दिनकरकोटिप्रभाकरलिङ्गं तत्प्रणमामि सदाशिवलिङ्गम् ॥ अष्टदलोपरिवेष्टितलिङ्गं सर्वसमुद्भवकारणलिङ्गम् । अष्टदरिद्रविनाशितलिङ्गं तत्प्रणमामि सदाशिवलिङ्गम् ॥ सुरगुरुसुरवरपूजितलिङ्गं सुरवनपुष्पसदार्चितलिङ्गम् । परात्परं परमात्मकलिङ्गं तत्प्रणमामि सदाशिवलिङ्गम् ॥ लिङ्गाष्टकमिदं पुण्यं यः पठेच्छिवसन्निधौ । शिवलोकमवाप्नोति शिवेन सह मोदते ॥
अर्थ: I always bow to the Sadashiva lingam, worshipped by Brahma, Vishnu and the gods, pure and shining, which destroys the sorrow of birth; which burnt Kama and humbled Ravana; anointed with sandal, adorned with gold and gems and encircled by the serpent; which destroyed Daksha's sacrifice and removes accumulated sins; bright as millions of suns, the cause of all creation, beyond the highest. Whoever recites this before Shiva reaches Shiva's world and rejoices with him.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
बिल्व अर्चना
Bilva archana (Bilvashtakam)
क्या करें: Take three-leaflet bilva leaves, whole and washed. At the end of each verse, place one bilva leaf on the lingam, smooth side touching the lingam and the stalk towards you. Bilva leaves may be washed and offered again if fresh ones are scarce.
त्रिदलं त्रिगुणाकारं त्रिनेत्रं च त्रियायुधम् । त्रिजन्मपापसंहारं एकबिल्वं शिवार्पणम् ॥ त्रिशाखैर्बिल्वपत्रैश्च अच्छिद्रैः कोमलैः शुभैः । शिवपूजां करिष्यामि एकबिल्वं शिवार्पणम् ॥ अखण्डबिल्वपत्रेण पूजिते नन्दिकेश्वरे । शुद्ध्यन्ति सर्वपापेभ्यो एकबिल्वं शिवार्पणम् ॥ शालिग्रामशिलामेकां विप्राणां जातु अर्पयेत् । सोमयज्ञमहापुण्यं एकबिल्वं शिवार्पणम् ॥ दन्तिकोटिसहस्राणि वाजपेयशतानि च । कोटिकन्यामहादानं एकबिल्वं शिवार्पणम् ॥ लक्ष्म्याः स्तनत उत्पन्नं महादेवस्य च प्रियम् । बिल्ववृक्षं प्रयच्छामि एकबिल्वं शिवार्पणम् ॥ दर्शनं बिल्ववृक्षस्य स्पर्शनं पापनाशनम् । अघोरपापसंहारं एकबिल्वं शिवार्पणम् ॥ मूलतो ब्रह्मरूपाय मध्यतो विष्णुरूपिणे । अग्रतः शिवरूपाय एकबिल्वं शिवार्पणम् ॥ बिल्वाष्टकमिदं पुण्यं यः पठेच्छिवसन्निधौ । सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोकमवाप्नुयात् ॥
अर्थ: The three-leaved bilva, shaped like the three gunas, the three eyes and the three weapons of Shiva, destroys the sins of three births: I offer one bilva to Shiva. One whole bilva offered equals great sacrifices and gifts. Seeing and touching the bilva tree removes sin; its root is Brahma, its middle Vishnu, its tip Shiva. Whoever recites this before Shiva is freed of sin and reaches Shiva's world.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
व्रत कथा
Lingodbhava: the pillar of light
Once Brahma and Vishnu began to argue about which of them was the greater. As their quarrel grew, a vast pillar of fire appeared between them, so bright that it lit up the three worlds, with no beginning and no end in sight.
The two agreed that whoever found an end of the pillar would be the greater. Vishnu took the form of a boar and dug down into the earth for a thousand years; Brahma took the form of a swan and flew upward. Neither could find its end. Vishnu came back and humbly admitted that he had failed. Brahma, on the way, met a ketaki flower falling from above, and persuaded it to say falsely that Brahma had reached the top.
Then the pillar opened and Lord Shiva stood before them. He praised Vishnu for his truthfulness. For the lie, he declared that Brahma would not be worshipped in temples like the other gods, and that the ketaki flower would never be offered to him. Brahma and Vishnu bowed to Shiva, the infinite Lord beyond all measure.
Shiva said that the night on which he appeared as the lingam of light, the Chaturdashi of the dark fortnight, would be dear to him; whoever fasts, worships the lingam and stays awake on that night would receive his grace. That is why Shivaratri is kept every month, and above all on Maha Shivaratri.
अध्याय के अंत में हाथ के अक्षत भगवान को अर्पित करें।
उपचार और आरती
धूप
क्या करें: भगवान के सामने अगरबत्ती को गोलाकार घुमाएँ और घंटी बजाएँ।
विज्यं धनुः कपर्दिनो विशल्यो बाणवां उत । अनेशन्नस्येषव आभुरस्य निषङ्गथिः ॥ वनस्पत्युद्भवैर्दिव्यैः नानागन्धैः सुसंयुतः । आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ श्री साम्बसदाशिवाय नमः । धूपमाघ्रापयामि ॥
अर्थ: पुरुष का विभाजन किस प्रकार हुआ? वृक्षों से प्राप्त सुगंधित धूप मैं अर्पित करता हूँ; कृपया स्वीकार करें।
दीप
क्या करें: घंटी बजाते हुए घी का दीपक भगवान के सामने गोलाकार दिखाएँ।
या ते हेतिर्मीढुष्टम हस्ते बभूव ते धनुः । तयाऽस्मान्विश्वतस्त्वमयक्ष्मया परिब्भुज ॥ साज्यं त्रिवर्तिसंयुक्तं वह्निना योजितं मया । गृहाण मङ्गलं दीपं त्रैलोक्यतिमिरापहम् ॥ ॐ श्री साम्बसदाशिवाय नमः । दीपं दर्शयामि ॥
अर्थ: उनका मुख विद्वान बना, भुजाएँ योद्धा, जंघाएँ व्यापारी और चरण श्रमिक बने। तीनों लोकों का अंधकार दूर करने वाला, तीन बत्तियों वाला यह मंगल दीप स्वीकार करें।
नैवेद्य (भोग)
क्या करें: प्रसाद, केले और फल भगवान के सामने रखें। उनके चारों ओर जल छिड़कें, फिर दाहिने हाथ से "प्राणाय स्वाहा" आदि बोलते हुए पाँच बार भोग भगवान को दिखाएँ। बीच में और अंत में जल अर्पित करें।
नमस्ते अस्त्वायुधायानातताय धृष्णवे । उभाभ्यामुत ते नमो बाहुभ्यां तव धन्वने ॥ ॐ भूर्भुवस्सुवः । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ सत्यं त्वर्तेन परिषिञ्चामि (सायङ्काले — ऋतं त्वा सत्येन परिषिञ्चामि) । अमृतमस्तु । अमृतोपस्तरणमसि ॥ ॐ प्राणाय स्वाहा । ॐ अपानाय स्वाहा । ॐ व्यानाय स्वाहा । ॐ उदानाय स्वाहा । ॐ समानाय स्वाहा ॥ मध्ये मध्ये पानीयं समर्पयामि । अमृतापिधानमसि । उत्तरापोशनं समर्पयामि । हस्तौ प्रक्षालयामि । पादौ प्रक्षालयामि । शुद्धाचमनीयं समर्पयामि ॥ ॐ श्री साम्बसदाशिवाय नमः । महानैवेद्यं समर्पयामि ॥
अर्थ: उनके मन से चन्द्रमा और नेत्रों से सूर्य उत्पन्न हुए। मैं यह महानैवेद्य अर्पित करता हूँ; यह अमृत बने।
ताम्बूल (पान-सुपारी)
क्या करें: भगवान को सुपारी के साथ दो पान के पत्ते (और एक केला) अर्पित करें।
परि ते धन्वनो हेतिरस्मान्वृणक्तु विश्वतः । अथो य इषुधिस्तवारे अस्मन्निधेहि तम् ॥ पूगीफलसमायुक्तं नागवल्लीदलैर्युतम् । कर्पूरचूर्णसंयुक्तं ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ श्री साम्बसदाशिवाय नमः । ताम्बूलं समर्पयामि ॥
अर्थ: उनकी नाभि से आकाश, सिर से स्वर्ग और चरणों से पृथ्वी उत्पन्न हुई। सुपारी, पान के पत्तों और कपूर से युक्त यह ताम्बूल कृपया स्वीकार करें।
नीराजन (कपूर आरती)
क्या करें: आरती की थाली में कपूर जलाएँ और घंटी बजाते हुए भगवान के सामने दक्षिणावर्त (घड़ी की दिशा में) घुमाएँ। सभी खड़े हो जाएँ। फिर उपस्थित सभी लोगों को आरती दिखाएँ; वे दोनों हाथों से आरती लेकर आँखों से लगाएँ।
कर्पूरगौरं करुणावतारं संसारसारं भुजगेन्द्रहारम् । सदा वसन्तं हृदयारविन्दे भवं भवानीसहितं नमामि ॥ ॐ श्री साम्बसदाशिवाय नमः । कर्पूर नीराजनं दर्शयामि ॥
अर्थ: मैं सूर्य के समान तेजस्वी, अंधकार से परे इस महान पुरुष को जानता हूँ। मैं आपको कपूर की ज्योति दिखाता हूँ।
मंत्रपुष्प
क्या करें: दोनों हाथों में फूल और अक्षत लें, मंत्र बोलें और उन्हें भगवान के चरणों में अर्पित करें।
नमस्ते अस्तु भगवन् विश्वेश्वराय महादेवाय त्र्यम्बकाय त्रिपुरान्तकाय त्रिकाग्निकालाय कालाग्निरुद्राय नीलकण्ठाय मृत्युञ्जयाय सर्वेश्वराय सदाशिवाय श्रीमन्महादेवाय नमः ॥ ॐ तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् ॥ ॐ श्री साम्बसदाशिवाय नमः । मन्त्रपुष्पं समर्पयामि ॥
अर्थ: देवताओं ने यज्ञ से यज्ञ की पूजा की; वही प्रथम धर्म थे। हम नारायण को जानते हैं और वासुदेव का ध्यान करते हैं; विष्णु हमें प्रेरणा दें।
प्रदक्षिणा और नमस्कार3 बार दोहराएँ
क्या करें: भगवान की तीन बार दक्षिणावर्त परिक्रमा करें (या अपने स्थान पर ही घूम जाएँ), फिर नमस्कार करें। पुरुष साष्टांग नमस्कार कर सकते हैं; महिलाएँ घुटने टेककर प्रणाम करें।
यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च । तानि तानि प्रणश्यन्ति प्रदक्षिण पदे पदे ॥ पापोऽहं पापकर्माहं पापात्मा पापसम्भवः । त्राहि मां कृपया देव शरणागतवत्सल ॥ अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम । तस्मात्कारुण्यभावेन रक्ष रक्ष महेश्वर ॥ ॐ श्री साम्बसदाशिवाय नमः । प्रदक्षिण नमस्कारान् समर्पयामि ॥
अर्थ: प्रदक्षिणा के हर कदम के साथ पिछले जन्मों के सभी पाप नष्ट हो जाते हैं। आपके सिवा मेरा कोई आश्रय नहीं है; हे जनार्दन, करुणा करके मेरी रक्षा करें।
जागरण (रात्रि जागरण)
Prayer and vigil
क्या करें: Stay up for a while with prayer if you can: recite the Shiva Panchakshara stotram, chant Om Namah Shivaya, or sing bhajans. Keep the lamp burning.
नागेन्द्रहाराय त्रिलोचनाय भस्माङ्गरागाय महेश्वराय । नित्याय शुद्धाय दिगम्बराय तस्मै नकाराय नमः शिवाय ॥ मन्दाकिनीसलिलचन्दनचर्चिताय नन्दीश्वरप्रमथनाथमहेश्वराय । मन्दारपुष्पबहुपुष्पसुपूजिताय तस्मै मकाराय नमः शिवाय ॥ शिवाय गौरीवदनाब्जवृन्दसूर्याय दक्षाध्वरनाशकाय । श्रीनीलकण्ठाय वृषध्वजाय तस्मै शिकाराय नमः शिवाय ॥ वसिष्ठकुम्भोद्भवगौतमार्यमुनीन्द्रदेवार्चितशेखराय । चन्द्रार्कवैश्वानरलोचनाय तस्मै वकाराय नमः शिवाय ॥ यक्षस्वरूपाय जटाधराय पिनाकहस्ताय सनातनाय । दिव्याय देवाय दिगम्बराय तस्मै यकाराय नमः शिवाय ॥ पञ्चाक्षरमिदं पुण्यं यः पठेच्छिवसन्निधौ । शिवलोकमवाप्नोति शिवेन सह मोदते ॥
अर्थ: Salutations to Shiva, the syllable Na: wearing the king of serpents as a garland, three-eyed, smeared with ash, eternal, pure, clad in the directions. And so for Ma, Shi, Va and Ya, praising Shiva worshipped with Mandakini water and sandal, the sun to Gauri's lotus face, the blue-throated one with the bull on his banner, whose eyes are the moon, sun and fire. Whoever recites this before Shiva reaches his world.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
समापन
Prayer for forgiveness
क्या करें: Join the palms and ask Shiva to forgive any mistakes. At the last line, pour a little water over akshata in the plate, offering the pooja to the Lord.
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं महेश्वर । यत्पूजितं मया देव परिपूर्णं तदस्तु ते ॥ अपराधसहस्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया । दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व परमेश्वर ॥ अनेन मया कृत पूजया भगवान् सर्वात्मकः श्री साम्बसदाशिवः सुप्रीतः सुप्रसन्नो वरदो भवतु ॥
अर्थ: Whatever I have worshipped without proper mantra, action or devotion, Maheshvara, let it be complete. Forgive the thousands of mistakes I make day and night, O Supreme Lord, thinking of me as your servant. May Lord Samba Sadashiva be pleased and grant boons.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
Tirtham, prasadam & breaking the fast
क्या करें: Take a little abhishekam tirtham, apply vibhuti and take the prasadam. Share it with everyone. Those who fasted break the fast after the pooja or the next morning, as they resolved.
अकालमृत्युहरणं सर्वव्याधिनिवारणम् । समस्तपापक्षयकरं शिवपादोदकं शुभम् ॥
अर्थ: The holy water from Shiva's feet removes untimely death, cures all illness and destroys all sins.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
Udvasana
क्या करें: At the end (or the next morning), offer akshata, gently move the kalasham and say the mantra. Pour the kalasha water and the abhishekam water at the root of a plant or tree, not in a drain. Place the used bilva and flowers in a plant pot or flowing water.
यथास्थानं प्रवेशयामि । शोभनार्थे पुनरागमनाय च ॥
अर्थ: I return you to your abode, Lord, and pray that you come again for our good.
अनुवाद तैयार होने तक यह भाग अंग्रेज़ी में दिखाया गया है।
🙏 पूजा संपन्न
भगवान आपको और आपके परिवार को स्वास्थ्य, शांति और समृद्धि का आशीर्वाद दें। प्रसाद सबमें बाँटें।