puruṣasūktam (ṛgvedaḥ)
Vedic Suktams · Taittiriya Aranyaka (Krishna Yajurveda) · 24 verses
sahasraśīrṣā puruṣaḥ | sahasrākṣaḥ sahasrapāt | sa bhūmiṃ viśvato vṛtvā | atyatiṣṭhaddaśāṅgulam
puruṣa evedagṃ sarvam | yadbhūtaṃ yacca bhavyam | utāmṛtatvasyeśānaḥ | yadannenātirohati
etāvānasya mahimā | ato jyāyāgṃśca pūruṣaḥ | pādo'sya viśvā bhūtāni | tripādasyāmṛtaṃ divi
tripādūrdhva udaitpuruṣaḥ | pādo'syehā'bhavātpunaḥ | tato viṣvaṅvyakrāmat | sāśanānaśane abhi
tasmādvirāḍajāyata | virājo adhi pūruṣaḥ | sa jāto atyaricyata | paścādbhūmimatho puraḥ
yatpuruṣeṇa haviṣā | devā yajñamatanvata | vasanto asyā''sīdājyam | grīṣma idhmaḥ śaraddhaviḥ
saptāsyā''sanparidhayaḥ | triḥsapta samidhaḥ kṛtāḥ | devā yadyajñaṃ tanvānāḥ | abadhnanpuruṣaṃ paśum
taṃ yajñaṃ barhiṣi praukṣan | puruṣaṃ jātamagrataḥ | tena devā ayajanta | sādhyā ṛṣayaśca ye
tasmādyajñātsarvahutaḥ | saṃbhṛtaṃ pṛṣadājyam | paśūgṃstāgṃścakre vāyavyān | āraṇyāngrāmyāśca ye
tasmādyajñātsarvahutaḥ | ṛcaḥ sāmāni jajñire | chandāgṃsi jajñire tasmāt | yajustasmādajāyata
tasmādaśvā ajāyanta | ye ke cobhayādataḥ | gāvo ha jajñire tasmāt | tasmājjātā ajāvayaḥ
yatpuruṣaṃ vyadadhuḥ | katidhā vyakalpayan | mukhaṃ kimasya kau bāhū | kāvūrū pādāvucyete
brāhmaṇo'sya mukhamāsīt | bāhū rājanyaḥ kṛtaḥ | ūrū tadasya yadvaiśyaḥ | padbhyām śūdro ajāyata
candramā manaso jātaḥ | cakṣoḥ sūryo ajāyata | mukhādindraścāgniśca | prāṇādvāyurajāyata
nābhyā āsīdantarikṣam | śīrṣṇo dyauḥ samavartata | padbhyāṃ bhūmirdiśaḥ śrotrāt | tathā lokāgṃ akalpayan
vedāhametaṃ puruṣaṃ mahāntam | ādityavarṇaṃ tamasastu pāre | sarvāṇi rūpāṇi vicitya dhīraḥ | nāmāni kṛtvā'bhivadanyadāste
dhātā purastādyamudājahāra | śakraḥ pravidvānpradiśaścatasraḥ | tamevaṃ vidvānamṛtaṃ iha bhavati | nānyaḥ panthā ayanāya vidyate
yajñena yajñamayajanta devāḥ | tāni dharmāṇi prathamānyāsan | te ha nākaṃ mahimānaḥ sacante | yatra pūrve sādhyāḥ santi devāḥ
adbhyaḥ saṃbhūtaḥ pṛthivyai rasācca | viśvakarmaṇaḥ samavartatādhi | tasya tvaṣṭā vidadhadrūpameti | tatpuruṣasya viśvamājānamagre
vedāhametaṃ puruṣaṃ mahāntam | ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt | tamevaṃ vidvānamṛta iha bhavati | nānyaḥ panthā vidyate'yanāya
prajāpatiścarati garbhe antaḥ | ajāyamāno bahudhā vijāyate | tasya dhīrāḥ parijānanti yonim | marīcīnāṃ padamicchanti vedhasaḥ
yo devebhya ātapati | yo devānāṃ purohitaḥ | pūrvo yo devebhyo jātaḥ | namo rucāya brāhmaye
rucaṃ brāhmaṃ janayantaḥ | devā agre tadabruvan | yastvaivaṃ brāhmaṇo vidyāt | tasya devā asanvaśe
hrīśca te lakṣmīśca patnyau | ahorātre pārśve | nakṣatrāṇi rūpam | aśvinau vyāttam | iṣṭaṃ maniṣāṇa | amuṃ maniṣāṇa | sarvaṃ maniṣāṇa
puruṣasūktam (ṛgvedaḥ) (Rig Veda)
Source: Wikisource · CC BY-SA 4.0