പുരുഷസൂക്തമ് (ഋഗ്വേദഃ)
വൈദിക സൂക്തങ്ങൾ · തൈത്തിരീയ ആരണ്യകം (കൃഷ്ണ യജുർവേദം) · 24 ശ്ലോകങ്ങൾ
സഹസ്രശീര്ഷാ പുരുഷഃ । സഹസ്രാക്ഷഃ സഹസ്രപാത് । സ ഭൂമിം വിശ്വതോ വൃത്വാ । അത്യതിഷ്ഠദ്ദശാങ്ഗുലമ്
പുരുഷ ഏവേദഗ്ം സര്വമ് । യദ്ഭൂതം യച്ച ഭവ്യമ് । ഉതാമൃതത്വസ്യേശാനഃ । യദന്നേനാതിരോഹതി
ഏതാവാനസ്യ മഹിമാ । അതോ ജ്യായാഗ്ംശ്ച പൂരുഷഃ । പാദോഽസ്യ വിശ്വാ ഭൂതാനി । ത്രിപാദസ്യാമൃതം ദിവി
ത്രിപാദൂര്ധ്വ ഉദൈത്പുരുഷഃ । പാദോഽസ്യേഹാഽഭവാത്പുനഃ । തതോ വിഷ്വങ്വ്യക്രാമത് । സാശനാനശനേ അഭി
തസ്മാദ്വിരാഡജായത । വിരാജോ അധി പൂരുഷഃ । സ ജാതോ അത്യരിച്യത । പശ്ചാദ്ഭൂമിമഥോ പുരഃ
യത്പുരുഷേണ ഹവിഷാ । ദേവാ യജ്ഞമതന്വത । വസന്തോ അസ്യാഽഽസീദാജ്യമ് । ഗ്രീഷ്മ ഇധ്മഃ ശരദ്ധവിഃ
സപ്താസ്യാഽഽസന്പരിധയഃ । ത്രിഃസപ്ത സമിധഃ കൃതാഃ । ദേവാ യദ്യജ്ഞം തന്വാനാഃ । അബധ്നന്പുരുഷം പശുമ്
തം യജ്ഞം ബര്ഹിഷി പ്രൌക്ഷന് । പുരുഷം ജാതമഗ്രതഃ । തേന ദേവാ അയജന്ത । സാധ്യാ ഋഷയശ്ച യേ
തസ്മാദ്യജ്ഞാത്സര്വഹുതഃ । സംഭൃതം പൃഷദാജ്യമ് । പശൂഗ്ംസ്താഗ്ംശ്ചക്രേ വായവ്യാന് । ആരണ്യാന്ഗ്രാമ്യാശ്ച യേ
തസ്മാദ്യജ്ഞാത്സര്വഹുതഃ । ഋചഃ സാമാനി ജജ്ഞിരേ । ഛന്ദാഗ്ംസി ജജ്ഞിരേ തസ്മാത് । യജുസ്തസ്മാദജായത
തസ്മാദശ്വാ അജായന്ത । യേ കേ ചോഭയാദതഃ । ഗാവോ ഹ ജജ്ഞിരേ തസ്മാത് । തസ്മാജ്ജാതാ അജാവയഃ
യത്പുരുഷം വ്യദധുഃ । കതിധാ വ്യകല്പയന് । മുഖം കിമസ്യ കൌ ബാഹൂ । കാവൂരൂ പാദാവുച്യേതേ
ബ്രാഹ്മണോഽസ്യ മുഖമാസീത് । ബാഹൂ രാജന്യഃ കൃതഃ । ഊരൂ തദസ്യ യദ്വൈശ്യഃ । പദ്ഭ്യാമ് ശൂദ്രോ അജായത
ചന്ദ്രമാ മനസോ ജാതഃ । ചക്ഷോഃ സൂര്യോ അജായത । മുഖാദിന്ദ്രശ്ചാഗ്നിശ്ച । പ്രാണാദ്വായുരജായത
നാഭ്യാ ആസീദന്തരിക്ഷമ് । ശീര്ഷ്ണോ ദ്യൌഃ സമവര്തത । പദ്ഭ്യാം ഭൂമിര്ദിശഃ ശ്രോത്രാത് । തഥാ ലോകാഗ്ം അകല്പയന്
വേദാഹമേതം പുരുഷം മഹാന്തമ് । ആദിത്യവര്ണം തമസസ്തു പാരേ । സര്വാണി രൂപാണി വിചിത്യ ധീരഃ । നാമാനി കൃത്വാഽഭിവദന്യദാസ്തേ
ധാതാ പുരസ്താദ്യമുദാജഹാര । ശക്രഃ പ്രവിദ്വാന്പ്രദിശശ്ചതസ്രഃ । തമേവം വിദ്വാനമൃതം ഇഹ ഭവതി । നാന്യഃ പന്ഥാ അയനായ വിദ്യതേ
യജ്ഞേന യജ്ഞമയജന്ത ദേവാഃ । താനി ധര്മാണി പ്രഥമാന്യാസന് । തേ ഹ നാകം മഹിമാനഃ സചന്തേ । യത്ര പൂര്വേ സാധ്യാഃ സന്തി ദേവാഃ
അദ്ഭ്യഃ സംഭൂതഃ പൃഥിവ്യൈ രസാച്ച । വിശ്വകര്മണഃ സമവര്തതാധി । തസ്യ ത്വഷ്ടാ വിദധദ്രൂപമേതി । തത്പുരുഷസ്യ വിശ്വമാജാനമഗ്രേ
വേദാഹമേതം പുരുഷം മഹാന്തമ് । ആദിത്യവര്ണം തമസഃ പരസ്താത് । തമേവം വിദ്വാനമൃത ഇഹ ഭവതി । നാന്യഃ പന്ഥാ വിദ്യതേഽയനായ
പ്രജാപതിശ്ചരതി ഗര്ഭേ അന്തഃ । അജായമാനോ ബഹുധാ വിജായതേ । തസ്യ ധീരാഃ പരിജാനന്തി യോനിമ് । മരീചീനാം പദമിച്ഛന്തി വേധസഃ
യോ ദേവേഭ്യ ആതപതി । യോ ദേവാനാം പുരോഹിതഃ । പൂര്വോ യോ ദേവേഭ്യോ ജാതഃ । നമോ രുചായ ബ്രാഹ്മയേ
രുചം ബ്രാഹ്മം ജനയന്തഃ । ദേവാ അഗ്രേ തദബ്രുവന് । യസ്ത്വൈവം ബ്രാഹ്മണോ വിദ്യാത് । തസ്യ ദേവാ അസന്വശേ
ഹ്രീശ്ച തേ ലക്ഷ്മീശ്ച പത്ന്യൌ । അഹോരാത്രേ പാര്ശ്വേ । നക്ഷത്രാണി രൂപമ് । അശ്വിനൌ വ്യാത്തമ് । ഇഷ്ടം മനിഷാണ । അമും മനിഷാണ । സര്വം മനിഷാണ
പുരുഷസൂക്തമ് (ഋഗ്വേദഃ) (ഋഗ്വേദം)
ഉറവിടം: Wikisource · CC BY-SA 4.0