🪔 टप्प्याटप्प्याने पूजा करा
प्रत्येक मंत्रासोबत काय करावे, त्याचा अर्थ आणि व्रताची कथा
महत्त्व
प्रत्येक पक्षातील ११ वी तिथी एकादशी हे विष्णूचे सर्वाधिक पाळले जाणारे व्रत आहे. पद्मपुराणात सांगितले आहे की मुर नावाच्या दैत्याचा पराभव करण्यासाठी विष्णूपासून एक दिव्य शक्ती, एकादशी देवी, प्रकट झाली, आणि तिच्या दिवशी जो उपवास करेल तो पापमुक्त होईल असा विष्णूंनी आशीर्वाद दिला. वर्षात २४ एकादशी असतात (अधिक मास असलेल्या वर्षी २६), आणि प्रत्येकीचे स्वतःचे नाव व कथा आहे. शास्त्रांनुसार ती शरीर व मन शुद्ध करते आणि विष्णूला प्रिय आहे; उपवास, प्रार्थना, जप आणि भक्तीने जागरण करून ती पाळली जाते.
केव्हा करावे
सूर्योदयाच्या वेळी असलेल्या एकादशी तिथीला व्रत केले जाते (दशमी सूर्योदयाला स्पर्श करत असेल तर अनेक कुटुंबे दुसऱ्या दिवशी उपवास करतात). सकाळी स्नानानंतर पूजा करतात आणि संध्याकाळी पुन्हा दिवा लावतात. द्वादशीच्या सकाळी पारणे वेळेत उपवास सोडतात. अॅपच्या दिनदर्शिकेत तुमच्या ठिकाणासाठी एकादशीची तारीख आणि पारणे वेळ दिसते.
उपवास
कडक ते सौम्य पर्याय: निर्जल (अन्न-पाणी काहीही नाही); फक्त पाणी; फलाहार (फळे, दूध, सुका मेवा); किंवा धान्याशिवाय एकवेळचे साधे जेवण. एकादशीला सर्व धान्ये आणि डाळी, विशेषतः तांदूळ, तसेच कांदा, लसूण, मांसाहार आणि मद्य टाळतात. अनेकजण साबुदाणा, बटाटा, रताळे, फळे, दूध आणि दही खातात. दशमीच्या संध्याकाळी हलके सात्त्विक जेवण घ्या. पारणे: द्वादशीला सूर्योदयानंतर, पारणे वेळेत, छोटी पूजा करून; अनेकजण तुळशीचे पाणी आणि भाताचे पदार्थ घेऊन उपवास सोडतात, बहुधा आधी एखाद्या पाहुण्याला किंवा गरजूला अन्न देऊन. आरोग्याविषयी: वृद्ध, आजारी, गर्भवती किंवा स्तनपान करणाऱ्या स्त्रिया आणि मुले यांनी कडक उपवास करण्याची गरज नाही; फळे, दूध किंवा एकवेळचे साधे जेवण घेऊन भक्तीने केलेला हलका उपवासही परंपरेनुसार पूर्णपणे मान्य आहे.
पूजा साहित्य
- विष्णू / कृष्ण / वेंकटेश्वराची प्रतिमा किंवा मूर्ती
- तुळशीची पाने (दशमीला तोडावी; एकादशीला नव्हे)
- हळद-कुंकू
- चंदन (गंध)
- अक्षता (हळद लावलेले तांदूळ)
- तुपाचा दिवा (समई / निरांजन) आणि वाती
- उदबत्ती आणि कापूर
- फुले, विशेषतः पिवळी
- विड्याची पाने आणि सुपारी
- फळे आणि नारळ
- नैवेद्य: फळे, दूध, पंचामृत किंवा धान्याशिवाय केलेला गोड पदार्थ
- विष्णुसहस्रनामाचे पुस्तक किंवा अॅप
टप्प्याटप्प्याने विधी
- दशमीच्या संध्याकाळी हलके सात्त्विक जेवण करा आणि उपवास करण्याचा मनोमन संकल्प करा.
- लवकर उठून स्नान करा, स्वच्छ (शक्यतो पारंपरिक) कपडे घाला, देवघर स्वच्छ करा आणि दारात व देवासमोर रांगोळी काढा.
- स्वच्छ वस्त्रावर भगवान विष्णूंची प्रतिमा किंवा मूर्ती ठेवून फुले आणि तुळशीने सजवा.
- दीपप्रज्वलन: तुपाचा किंवा तिळाच्या तेलाचा दिवा आणि उदबत्ती लावा आणि दिव्याला नमस्कार करा.
- गणपती प्रार्थना: गणपतीला (हळदीच्या लेपाने केलेला हळदीचा गणपतीही चालतो) फूल आणि अक्षता अर्पण करा आणि "शुक्लाम्बरधरं" म्हणून पूजा निर्विघ्न पार पडावी अशी प्रार्थना करा.
- संकल्प: उजव्या तळहातावर थोडे पाणी, अक्षता आणि एक फूल घेऊन कोणत्याही भाषेत साध्या शब्दांत आपला हेतू सांगा: आजची तिथी, आपले नाव, गोत्र, पूजेचे नाव आणि आपली प्रार्थना (उदा. कुटुंबाचे कल्याण). मग ते पाणी ताम्हनात सोडा.
- षोडशोपचार पूजा (१६ उपचार), प्रत्येक उपचार फूल किंवा अक्षता आणि देवाचे नाव घेऊन: आवाहन (बोलावणे), आसन, पाद्य (पाय धुणे), अर्घ्य, आचमन, स्नान (स्नान / पाणी शिंपडणे), वस्त्र (कापड किंवा कापसाचे वस्त्र), यज्ञोपवीत, गंध (चंदन), पुष्प, धूप, दीप, नैवेद्य, तांबूल (विडा), नीराजन (कापूर आरती), मंत्रपुष्प आणि प्रदक्षिणा-नमस्कार.
- वेळ कमी असेल तर साधी पंचोपचार पूजाही चालते: गंध, तुळशीसह फुले, धूप, दीप आणि नैवेद्य.
- विष्णुसहस्रनाम किंवा "ॐ नमो भगवते वासुदेवाय" (शक्य असल्यास १०८ वेळा) जपा आणि त्या दिवसाच्या एकादशीची कथा वाचा.
- कापराने मंगल आरती करा आणि प्रदक्षिणा-नमस्कार करा.
- दिवस प्रार्थना, भजन किंवा गीतापठणात घालवा; राग आणि निंदा टाळा. अनेकजण संध्याकाळी तुळशीजवळ दिवा लावतात.
- ज्यांना शक्य आहे त्यांनी रात्री भजन करत जागरण करावे.
- द्वादशीला स्नानानंतर छोटी पूजा करून पारणे वेळेत उपवास सोडा.
- कुटुंबीय, शेजारी आणि पाहुण्यांना प्रसाद वाटा आणि स्वतःही आदराने प्रसाद घ्या.
मंत्र
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय
सर्व प्राण्यांमध्ये वास करणाऱ्या भगवान वासुदेवाला (विष्णू / कृष्ण) नमस्कार.
शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशं विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्णं शुभाङ्गम् । लक्ष्मीकान्तं कमलनयनं योगिभिर्ध्यानगम्यं वन्दे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम् ॥
शांत स्वरूप, शेषशायी, पद्मनाभ, देवांचा स्वामी, विश्वाचा आधार, आकाशासारखा व्यापक, मेघासारखा श्यामवर्ण, लक्ष्मीपती, कमलनयन, योग्यांना ध्यानाने प्राप्त होणारा, संसारभय दूर करणारा आणि सर्व लोकांचा एकमेव स्वामी अशा विष्णूला मी वंदन करतो.
ॐ नमो नारायणाय
भगवान नारायणाला नमस्कार.
काय करावे
- विष्णुसहस्रनाम म्हणा किंवा ऐका
- त्या दिवसाच्या एकादशीची कथा वाचा
- द्वादशीला अन्नदान किंवा दान करा
- मन शांत आणि वाणी मृदू ठेवा
- पारणे वेळेतच उपवास सोडा
काय करू नये
- तांदूळ किंवा इतर धान्ये खाऊ नका
- एकादशीला तुळशीची पाने तोडू नका
- कांदा, लसूण, मांस आणि मद्य टाळा
- दिवसा झोप, राग आणि भांडणे टाळा
- द्वादशी उलटून जाईपर्यंत पारणे लांबवू नका
प्रथा कुटुंब आणि प्रदेशानुसार बदलतात.