त्रिपुरारी पौर्णिमा
देवता: भगवान शिव (त्रिपुरारी) आणि भगवान विष्णू
🪔 टप्प्याटप्प्याने पूजा करा
प्रत्येक मंत्रासोबत काय करावे, त्याचा अर्थ आणि व्रताची कथा
महत्त्व
कार्तिकी पौर्णिमा, कार्तिक मासाची पौर्णिमा, ही दिव्यांच्या या महिन्यातील सर्वात पवित्र दिवस असून शिव आणि विष्णू दोघांनाही प्रिय आहे. तिला त्रिपुरारी पौर्णिमा म्हणतात, कारण या दिवशी भगवान शिवाने त्रिपुरासुराची तीन नगरे नष्ट केली. पहाटे नदीत स्नान, दिवे लावणे आणि दीपदान यांचे मोठे पुण्य मानले जाते. तेलुगू घरांत (आंध्र/तेलंगणाची प्रथा) ३६५ वाती एकत्र लावतात, ज्याने वर्षाच्या प्रत्येक दिवशी दिवा लावल्याचे पुण्य मिळते असे म्हणतात; मंदिरांत ज्वाला तोरणम होते, आणि अनेकजण नद्या व तलावांत दिवे सोडतात.
केव्हा करावे
कार्तिक पौर्णिमेला. पहाटे (ब्राह्म मुहूर्तात किंवा सूर्योदयापूर्वी) नदीत स्नान; सूर्यास्तानंतर संध्याकाळी दिवे लावतात. अॅपच्या दिनदर्शिकेत तुमच्या ठिकाणासाठी तारीख दिसते.
- मंगळवार, २४ नोव्हेंबर, २०२६
- रविवार, १४ नोव्हेंबर, २०२७
उपवास
अनेकजण दिवसभर उपवास करून संध्याकाळी दिवे लावल्यानंतर किंवा चंद्रदर्शनानंतर जेवतात; काहीजण एकवेळ जेवतात. अनेक घरांत संपूर्ण कार्तिक महिनाभर कांदा, लसूण आणि मांस टाळतात. आरोग्याविषयी: वृद्ध, आजारी, गर्भवती किंवा स्तनपान करणाऱ्या स्त्रिया आणि मुले यांनी कडक उपवास करण्याची गरज नाही; फळे, दूध किंवा एकवेळचे साधे जेवण घेऊन भक्तीने केलेला हलका उपवासही परंपरेनुसार पूर्णपणे मान्य आहे.
पूजा साहित्य
- ३६५ कापसाच्या वाती, बहुधा एका जुडीत मिळतात
- ३६५ वातींसाठी मोठा दिवा किंवा ताट
- तूप किंवा तिळाचे तेल
- मातीच्या पणत्या
- दिवे सोडण्यासाठी केळीच्या खोडाच्या किंवा पानांच्या होड्या (ऐच्छिक)
- हळद, कुंकू आणि चंदन
- अक्षता
- उदबत्ती आणि कापूर
- फुले, बेल आणि तुळस
- फळे आणि नारळ
- प्रथेनुसार आवळ्याचे झाड किंवा फांदी
- नैवेद्य: खीर, फळे
- दीपदानासाठी एक दिवा आणि तूप
टप्प्याटप्प्याने विधी
- पहाटे स्नान करा, शक्य असल्यास नदीत, किंवा अंघोळीच्या पाण्यात गंगाजल घालून "गङ्गे च यमुने" म्हणत.
- शिव किंवा विष्णूची सकाळची पूजा करा; अनेकजण या दिवशी सत्यनारायण व्रत करतात.
- संध्याकाळी देवघर स्वच्छ करून रांगोळी काढा.
- गणपती प्रार्थना: गणपतीला (हळदीच्या लेपाने केलेला हळदीचा गणपतीही चालतो) फूल आणि अक्षता अर्पण करा आणि "शुक्लाम्बरधरं" म्हणून पूजा निर्विघ्न पार पडावी अशी प्रार्थना करा.
- संकल्प: उजव्या तळहातावर थोडे पाणी, अक्षता आणि एक फूल घेऊन कोणत्याही भाषेत साध्या शब्दांत आपला हेतू सांगा: आजची तिथी, आपले नाव, गोत्र, पूजेचे नाव आणि आपली प्रार्थना (उदा. कुटुंबाचे कल्याण). मग ते पाणी ताम्हनात सोडा.
- शिवासमोर किंवा तुळस किंवा आवळ्याच्या झाडाजवळ मोठ्या दिव्यात किंवा ताटात तुपात किंवा तेलात ३६५ वाती एकत्र लावा.
- अभिषेक आणि बेलपत्राने शिवाची, आणि तुळशीने विष्णूची पूजा करा.
- दीपदान: प्रार्थना करत तुपाचा लावलेला दिवा मंदिराला किंवा ब्राह्मणाला किंवा वडीलधाऱ्यांना द्या.
- शक्य असल्यास ज्वाला तोरणमसाठी मंदिरात जा, किंवा नदी-तलावात सुरक्षितपणे दिवे सोडा.
- मंगल आरती आणि प्रदक्षिणा-नमस्कार करा.
- चंद्राला अर्घ्य द्या, मग प्रसाद घेऊन उपवास सोडा.
मंत्र
ॐ नमः शिवाय
भगवान शिवाला नमस्कार (पंचाक्षरी, पाच अक्षरांचा मंत्र).
शुभं करोति कल्याणम् आरोग्यं धनसम्पदः । शत्रुबुद्धिविनाशाय दीपज्योतिर्नमोऽस्तु ते ॥
शुभ, कल्याण, आरोग्य आणि धनसंपदा देणाऱ्या आणि दुर्बुद्धी दूर करणाऱ्या दीपज्योतीला नमस्कार.
गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । नर्मदे सिन्धु कावेरि जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥
हे गंगा, यमुना, गोदावरी, सरस्वती, नर्मदा, सिंधू आणि कावेरी, या जलात वास करा. (पवित्र स्नानापूर्वी किंवा कलशात पाणी भरताना म्हणतात.)
ॐ नमो नारायणाय
भगवान नारायणाला नमस्कार.
काय करावे
- पहाटे स्नान करा
- ३६५ वाती आणि अनेक दिवे लावा
- दीपदान करा
- शिव आणि विष्णू दोघांची एकत्र पूजा करा
काय करू नये
- कांदा, लसूण आणि मांस टाळा
- पडद्यांजवळ असुरक्षित दिवे किंवा नदीकाठी गर्दी टाळा
- प्लास्टिकने नद्या प्रदूषित करू नका
प्रथा कुटुंब आणि प्रदेशानुसार बदलतात.