🪔 टप्प्याटप्प्याने पूजा करा
प्रत्येक मंत्रासोबत काय करावे, त्याचा अर्थ आणि व्रताची कथा
महत्त्व
महाशिवरात्री, शिवाची महान रात्र, माघ कृष्ण चतुर्दशीला (उत्तरेकडे फाल्गुन) येते. या रात्री शिव अनंत अग्निस्तंभाच्या रूपात (लिंगोद्भव) प्रकटले असे मानले जाते, आणि शिव-पार्वती विवाह म्हणूनही ती साजरी होते. शिवपुराणात एका शिकाऱ्याची कथा आहे, जो रात्रभर बेलाच्या झाडावर लपून बसला असताना नकळत खालच्या शिवलिंगावर बेलपत्रे आणि पाणी टाकत राहिला, आणि त्याला मोक्ष मिळाला. उपवास, अभिषेक, बिल्वार्चन आणि रात्रभर जागरण हे या व्रताचे सार आहे; श्रीशैलम आणि इतर शिवमंदिरांत भव्य उत्सव होतात.
केव्हा करावे
माघ कृष्ण चतुर्दशीला, निशीथ काली (मध्यरात्रीच्या सुमारास) असलेल्या चतुर्दशीनुसार. रात्र ४ प्रहरांत (याम) विभागली जाते आणि प्रत्येक प्रहरात पूजा होते; निशीथ काल सर्वात पवित्र वेळ आहे. अॅपच्या दिनदर्शिकेत तुमच्या ठिकाणासाठी तारीख आणि निशीथ वेळ दिसते.
- रविवार, १५ फेब्रुवारी, २०२६
- शनिवार, ६ मार्च, २०२७
उपवास
पर्याय: दिवस-रात्र निर्जल (अन्न-पाणी काहीही नाही); फक्त पाणी आणि फळे; किंवा दिवसा लवकर एकवेळचे साधे जेवण. धान्ये, कांदा, लसूण, मांस आणि मद्य टाळतात. पारणे: दुसऱ्या दिवशी सकाळी स्नान आणि पूजेनंतर, सूर्योदयानंतर (परंपरेनुसार चतुर्दशी संपण्यापूर्वी). आरोग्याविषयी: वृद्ध, आजारी, गर्भवती किंवा स्तनपान करणाऱ्या स्त्रिया आणि मुले यांनी कडक उपवास करण्याची गरज नाही; फळे, दूध किंवा एकवेळचे साधे जेवण घेऊन भक्तीने केलेला हलका उपवासही परंपरेनुसार पूर्णपणे मान्य आहे.
पूजा साहित्य
- शिवलिंग किंवा प्रतिमा
- पाणी आणि गंगाजल
- अभिषेकासाठी दूध, दही, तूप आणि मध
- पंचामृत
- भरपूर बेलाची पाने (बिल्वपत्र)
- विभूती आणि चंदन
- पांढरी फुले आणि धोतऱ्याची फुले
- अक्षता
- तुपाचा दिवा आणि वाती
- उदबत्ती आणि कापूर
- विड्याची पाने आणि सुपारी
- फळे आणि नारळ
- नैवेद्य: फळे, दूध, खीर
- जपासाठी रुद्राक्षाची माळ
टप्प्याटप्प्याने विधी
- त्रयोदशीला हलके जेवण करून व्रताचा संकल्प करा.
- शिवरात्रीला लवकर स्नान करा (तीळ किंवा गंगाजल घालून), स्वच्छ कपडे घाला आणि विभूती लावा.
- शक्य असल्यास दिवसा शिवमंदिरात जा.
- संध्याकाळी शिवलिंग किंवा प्रतिमा मांडून रांगोळी काढा.
- दीपप्रज्वलन: तुपाचा किंवा तिळाच्या तेलाचा दिवा आणि उदबत्ती लावा आणि दिव्याला नमस्कार करा.
- गणपती प्रार्थना: गणपतीला (हळदीच्या लेपाने केलेला हळदीचा गणपतीही चालतो) फूल आणि अक्षता अर्पण करा आणि "शुक्लाम्बरधरं" म्हणून पूजा निर्विघ्न पार पडावी अशी प्रार्थना करा.
- संकल्प: उजव्या तळहातावर थोडे पाणी, अक्षता आणि एक फूल घेऊन कोणत्याही भाषेत साध्या शब्दांत आपला हेतू सांगा: आजची तिथी, आपले नाव, गोत्र, पूजेचे नाव आणि आपली प्रार्थना (उदा. कुटुंबाचे कल्याण). मग ते पाणी ताम्हनात सोडा.
- रात्रभर चार प्रहरांच्या पूजा, प्रत्येकीत अभिषेक (एक प्रचलित प्रथा: पहिल्या प्रहरात दूध, दुसऱ्यात दही, तिसऱ्यात तूप आणि चौथ्यात मध, मधे मधे पाणी), मग विभूती, चंदन, बिल्वार्चन, नैवेद्य आणि आरती. चार पूजा कठीण असल्यास निशीथ काली एक पूजा करा.
- "ॐ नमः शिवाय", रुद्र, लिंगाष्टक किंवा शिवपंचाक्षर स्तोत्र म्हणा, आणि शिवरात्रीची कथा (शिकारी आणि बेलाचे झाड) वाचा.
- भजने आणि शिवकथांसह रात्रभर जागरण करा.
- सकाळी स्नान करून अंतिम पूजा आणि आरती करा.
- एखाद्या गरजूला अन्न देऊन मग उपवास सोडा (पारणे).
मंत्र
ॐ नमः शिवाय
भगवान शिवाला नमस्कार (पंचाक्षरी, पाच अक्षरांचा मंत्र).
ॐ त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय माऽमृतात् ॥
सुगंधी, सर्वांचे पोषण करणाऱ्या त्रिनेत्र शंकराची आम्ही उपासना करतो. पिकलेली काकडी जशी वेलीपासून सुटते, तसे त्याने आम्हाला मृत्यूपासून मुक्त करावे, अमृतत्वापासून नव्हे. (महामृत्युंजय मंत्र, ऋग्वेद.)
कर्पूरगौरं करुणावतारं संसारसारं भुजगेन्द्रहारम् । सदा वसन्तं हृदयारविन्दे भवं भवानीसहितं नमामि ॥
कापरासारखा गौर, करुणेचा अवतार, संसाराचे सार, नागराजाचा हार धारण करणारा, हृदयकमळात सदैव वास करणारा, अशा भवानीसहित शिवाला मी नमस्कार करतो.
काय करावे
- शिवलिंगावर बेलपत्र आणि जल अर्पण करा
- प्रकृती साथ देत असल्यास रात्रभर जागरण करा
- सतत "ॐ नमः शिवाय" जपा
- निशीथ काली पूजा करा
काय करू नये
- शिवलिंगावर कुंकू, तुळस किंवा केवड्याची फुले वाहू नका
- धान्ये, कांदा, लसूण आणि मांस टाळा
- जागरण करत असल्यास रात्री झोपणे टाळा
- राग आणि कठोर बोलणे टाळा
प्रथा कुटुंब आणि प्रदेशानुसार बदलतात.