🪔 टप्प्याटप्प्याने पूजा करा
प्रत्येक मंत्रासोबत काय करावे, त्याचा अर्थ आणि व्रताची कथा
महत्त्व
प्रदोष म्हणजे प्रत्येक पक्षातील त्रयोदशीची (१३ वी तिथी) संध्याकाळ, जी भगवान शिवाला पवित्र आहे. असे सांगतात की समुद्रमंथनातून हलाहल विष निघाले तेव्हा जगाच्या रक्षणासाठी शिवाने ते प्राशन केले, आणि प्रदोषकाळी देव स्तुती करत असताना नंदीच्या शिंगांमध्ये आनंदाने नृत्य केले. या वेळेची उपासना पापे दूर करून शांती देते असे मानले जाते. सोमप्रदोष (सोमवारी) आणि शनिप्रदोष (शनिवारी) विशेष पवित्र मानले जातात; शनिप्रदोषाने शनीची पीडा कमी होते अशी श्रद्धा आहे.
केव्हा करावे
त्रयोदशीला प्रदोषकाळात: सूर्यास्ताच्या सुमारे दीड तास आधीपासून दीड तास नंतरपर्यंत (अनेकजण सूर्यास्ताच्या आसपासचा आणि नंतरचा दीड तास मुख्य वेळ मानतात). ज्या दिवशी त्रयोदशी प्रदोषकाळात असते तो दिवस निवडतात. अॅपच्या दिनदर्शिकेत तुमच्या ठिकाणासाठी तारीख आणि प्रदोष वेळ दिसते.
उपवास
अनेकजण सूर्योदयापासून संध्याकाळच्या पूजेपर्यंत उपवास करतात आणि शिवपूजेनंतर जेवतात. पर्याय: दिवसभर पाणी आणि फळे; प्रदोष पूजेनंतर एकवेळ जेवण; किंवा दुपारी साधे सात्त्विक जेवण. कांदा, लसूण आणि मांसाहार टाळतात. आरोग्याविषयी: वृद्ध, आजारी, गर्भवती किंवा स्तनपान करणाऱ्या स्त्रिया आणि मुले यांनी कडक उपवास करण्याची गरज नाही; फळे, दूध किंवा एकवेळचे साधे जेवण घेऊन भक्तीने केलेला हलका उपवासही परंपरेनुसार पूर्णपणे मान्य आहे.
पूजा साहित्य
- शिवलिंग किंवा शिव-पार्वतीची प्रतिमा
- अभिषेकासाठी पाणी, दूध आणि दही
- बेलाची पाने (बिल्वपत्र)
- विभूती (भस्म) आणि चंदन
- अक्षता आणि फुले (शक्यतो पांढरी)
- तुपाचा दिवा आणि वाती
- उदबत्ती आणि कापूर
- विड्याची पाने आणि सुपारी
- फळे आणि नारळ
- नैवेद्य: भात, दहीभात किंवा खिरीसारखा गोड पदार्थ
टप्प्याटप्प्याने विधी
- सकाळी स्नान करून नित्यपूजा करा आणि प्रदोष व्रताचा संकल्प करा.
- सूर्यास्तापूर्वी शक्य असल्यास पुन्हा स्नान करा, देवघर स्वच्छ करून रांगोळी काढा.
- दीपप्रज्वलन: तुपाचा किंवा तिळाच्या तेलाचा दिवा आणि उदबत्ती लावा आणि दिव्याला नमस्कार करा.
- गणपती प्रार्थना: गणपतीला (हळदीच्या लेपाने केलेला हळदीचा गणपतीही चालतो) फूल आणि अक्षता अर्पण करा आणि "शुक्लाम्बरधरं" म्हणून पूजा निर्विघ्न पार पडावी अशी प्रार्थना करा.
- संकल्प: उजव्या तळहातावर थोडे पाणी, अक्षता आणि एक फूल घेऊन कोणत्याही भाषेत साध्या शब्दांत आपला हेतू सांगा: आजची तिथी, आपले नाव, गोत्र, पूजेचे नाव आणि आपली प्रार्थना (उदा. कुटुंबाचे कल्याण). मग ते पाणी ताम्हनात सोडा.
- शिवलिंग असल्यास "ॐ नमः शिवाय" म्हणत पाण्याने, मग दूध, दही आणि पुन्हा पाण्याने अभिषेक करा.
- विभूती आणि चंदन लावा आणि बेलपत्र व फुले अर्पण करा.
- नंदीचीही पूजा करा; मंदिरात प्रदोषकाळी भाविक नंदीच्या शिंगांमधून शिवदर्शन घेतात.
- नैवेद्य दाखवा, प्रदोष कथा (शिवाने हलाहल प्राशन केल्याची) वाचा आणि येत असल्यास शिवपंचाक्षरी किंवा रुद्र म्हणा.
- मंगल आरती आणि प्रदक्षिणा-नमस्कार करा.
- प्रसाद घेऊन मग उपवास सोडा.
मंत्र
ॐ नमः शिवाय
भगवान शिवाला नमस्कार (पंचाक्षरी, पाच अक्षरांचा मंत्र).
कर्पूरगौरं करुणावतारं संसारसारं भुजगेन्द्रहारम् । सदा वसन्तं हृदयारविन्दे भवं भवानीसहितं नमामि ॥
कापरासारखा गौर, करुणेचा अवतार, संसाराचे सार, नागराजाचा हार धारण करणारा, हृदयकमळात सदैव वास करणारा, अशा भवानीसहित शिवाला मी नमस्कार करतो.
ॐ त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय माऽमृतात् ॥
सुगंधी, सर्वांचे पोषण करणाऱ्या त्रिनेत्र शंकराची आम्ही उपासना करतो. पिकलेली काकडी जशी वेलीपासून सुटते, तसे त्याने आम्हाला मृत्यूपासून मुक्त करावे, अमृतत्वापासून नव्हे. (महामृत्युंजय मंत्र, ऋग्वेद.)
काय करावे
- शक्य असल्यास प्रदोषकाळी शिवमंदिरात जा
- शिवाला बेलपत्र आणि जल अर्पण करा
- "ॐ नमः शिवाय" किंवा रुद्र म्हणा
- संध्याकाळी दिवा लावा
काय करू नये
- शिवलिंगावर कुंकू किंवा केवड्याची फुले वाहू नका
- कांदा, लसूण आणि मांस टाळा
- प्रदोषकाळी झोपणे टाळा
प्रथा कुटुंब आणि प्रदेशानुसार बदलतात.