🪔 टप्प्याटप्प्याने पूजा करा
प्रत्येक मंत्रासोबत काय करावे, त्याचा अर्थ आणि व्रताची कथा
महत्त्व
संकष्टी चतुर्थी (संकटहर चतुर्थी) ही कृष्ण पक्षातील चतुर्थी, म्हणजे पौर्णिमेनंतरचा चौथा दिवस, संकटे दूर करण्यासाठी गणेशाची प्रार्थना करण्यासाठी पाळली जाते. गणेश पुराण आणि नंतरच्या परंपरेत सांगितले आहे की गणेशाने चंद्राला आशीर्वाद दिला आणि जे उपवास करून चंद्रोदयाला अर्घ्य देऊन त्याची पूजा करतील त्यांना संकटमुक्तीचे वचन दिले. मंगळवारी आलेल्या संकष्टीला अंगारकी संकष्टी म्हणतात आणि ती विशेष शुभ मानली जाते; तिच्याने अनेक संकष्टींचे पुण्य मिळते असे म्हणतात.
केव्हा करावे
कृष्ण पक्ष चतुर्थीला. दिवसभर उपवास करून चंद्रोदयाला चंद्रदर्शन घेऊन अर्घ्य दिल्यानंतर उपवास सोडतात. ज्या दिवशी चंद्रोदयाला चतुर्थी असते तो दिवस निवडतात. अॅपच्या दिनदर्शिकेत तुमच्या ठिकाणासाठी तारीख आणि चंद्रोदयाची वेळ दिसते.
उपवास
पर्याय: चंद्रोदयापर्यंत काहीही न खाणे (पाणी चालते); दिवसभर फलाहार (फळे, दूध, सुका मेवा); किंवा एकवेळ हलके जेवण. अनेकजण धान्य टाळून साबुदाणा किंवा फळे खातात. कांदा, लसूण आणि मांस टाळतात. चंद्रोदयानंतर अर्घ्य आणि पूजा करून मोदक किंवा फळांसारख्या प्रसादाने उपवास सोडा. आरोग्याविषयी: वृद्ध, आजारी, गर्भवती किंवा स्तनपान करणाऱ्या स्त्रिया आणि मुले यांनी कडक उपवास करण्याची गरज नाही; फळे, दूध किंवा एकवेळचे साधे जेवण घेऊन भक्तीने केलेला हलका उपवासही परंपरेनुसार पूर्णपणे मान्य आहे.
पूजा साहित्य
- गणपतीची मूर्ती किंवा प्रतिमा
- दूर्वा, शक्य असल्यास २१ जुड्या
- लाल फुले (जास्वंद)
- हळद, कुंकू आणि चंदन
- अक्षता
- तुपाचा दिवा आणि वाती
- उदबत्ती आणि कापूर
- विड्याची पाने आणि सुपारी
- फळे, विशेषतः केळी
- नैवेद्य: मोदक, उंड्राळ्ळू (तेलुगू उकडीचे लाडू) किंवा लाडू
- चंद्रासाठी दूध, अक्षता आणि फुले घातलेले पाण्याचे छोटे भांडे
टप्प्याटप्प्याने विधी
- लवकर उठून स्नान करा, स्वच्छ (शक्यतो पारंपरिक) कपडे घाला, देवघर स्वच्छ करा आणि दारात व देवासमोर रांगोळी काढा.
- संकष्टीच्या उपवासाचा संकल्प करून सकाळची पूजा करा.
- संध्याकाळी स्वच्छ वस्त्रावर गणपती ठेवून फुले आणि दूर्वांनी सजवा.
- दीपप्रज्वलन: तुपाचा किंवा तिळाच्या तेलाचा दिवा आणि उदबत्ती लावा आणि दिव्याला नमस्कार करा.
- संकल्प: उजव्या तळहातावर थोडे पाणी, अक्षता आणि एक फूल घेऊन कोणत्याही भाषेत साध्या शब्दांत आपला हेतू सांगा: आजची तिथी, आपले नाव, गोत्र, पूजेचे नाव आणि आपली प्रार्थना (उदा. कुटुंबाचे कल्याण). मग ते पाणी ताम्हनात सोडा.
- त्याच्या नामांसह दूर्वा आणि लाल फुले अर्पण करत षोडशोपचार किंवा पंचोपचार गणेशपूजा करा.
- संकष्टी गणेश व्रतकथा वाचा आणि गणेशाची १२ किंवा १०८ नामे म्हणा.
- नैवेद्य दाखवून मंगल आरती करा.
- चंद्रोदयाला चंद्राकडे पाहून अर्घ्य द्या: थोडे दूध, अक्षता आणि फुले मिसळलेले पाणी प्रार्थना करत चंद्राच्या दिशेने अर्पण करा.
- गणपतीला नमस्कार करून प्रसाद घ्या आणि उपवास सोडा.
मंत्र
वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ । निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा ॥
हे वक्रतुंड, विशालकाय, कोटी सूर्यांसारख्या तेजस्वी देवा, माझ्या सर्व कार्यांतील विघ्ने सदैव दूर कर.
ॐ गं गणपतये नमः
श्री गणपतीला नमस्कार (गं हे त्याचे बीजाक्षर आहे).
शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् । प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये ॥
शुभ्र वस्त्र धारण केलेल्या, सर्वव्यापी, चंद्रासारख्या तेजस्वी, चतुर्भुज आणि प्रसन्नमुख देवाचे मी ध्यान करतो, जेणेकरून सर्व विघ्ने दूर व्हावीत.
काय करावे
- गणपतीला दूर्वा आणि लाल फुले अर्पण करा
- उपवास सोडण्यापूर्वी चंद्रदर्शन घेऊन अर्घ्य द्या
- संकष्टीची कथा वाचा
- अंगारकी संकष्टीला शक्य असल्यास गणपती मंदिरात जा
काय करू नये
- गणपतीला तुळस वाहू नका (गणेश चतुर्थी सोडून)
- कांदा, लसूण आणि मांस टाळा
- भांडणे आणि कठोर बोलणे टाळा
प्रथा कुटुंब आणि प्रदेशानुसार बदलतात.