🪔 टप्प्याटप्प्याने पूजा करा
प्रत्येक मंत्रासोबत काय करावे, त्याचा अर्थ आणि व्रताची कथा
महत्त्व
सत्यनारायण व्रताचे वर्णन स्कंद पुराणात (रेवा खंड) आहे. भगवान विष्णू नारद मुनींना सांगतात की श्रद्धेने केलेले हे साधे व्रत कलियुगात दुःख दूर करते. ते पौर्णिमा, एकादशी, संक्रांत, वाढदिवस, गृहप्रवेश, विवाहानंतर किंवा कृतज्ञता म्हणून केले जाते. आंध्र प्रदेशात ते अन्नवरम येथील सत्यनारायण स्वामी मंदिराशी विशेष जोडलेले आहे. सत्यवचन, देवाला दिलेले वचन पाळणे आणि प्रसादाचा आदर करणे हे या व्रताचे सार आहे.
केव्हा करावे
कोणत्याही शुभ दिवशी, बहुधा पौर्णिमेला, शक्यतो संध्याकाळी (सूर्यास्तानंतर) किंवा सकाळी. एकादशी, संक्रांत किंवा कौटुंबिक प्रसंगीही करता येते. अॅपच्या दिनदर्शिकेत तुमच्या ठिकाणासाठी पौर्णिमेच्या तारखा दिसतात.
उपवास
पूजा करणारे सहसा व्रत पूर्ण होईपर्यंत फक्त पाणी, फळे किंवा दूध घेऊन उपवास करतात आणि मग आधी प्रसाद घेतात. कडक उपवास आवश्यक नाही. आरोग्याविषयी: वृद्ध, आजारी, गर्भवती किंवा स्तनपान करणाऱ्या स्त्रिया आणि मुले यांनी कडक उपवास करण्याची गरज नाही; फळे, दूध किंवा एकवेळचे साधे जेवण घेऊन भक्तीने केलेला हलका उपवासही परंपरेनुसार पूर्णपणे मान्य आहे.
पूजा साहित्य
- सत्यनारायण स्वामींची प्रतिमा
- पाणी, आंब्याची पाने आणि नारळ ठेवलेला कलश (तांब्याचा किंवा चांदीचा)
- कलश आणि देवासाठी नवे वस्त्र (खण)
- मंडपासाठी पाट (चौरंग) आणि केळीचे खांब किंवा पाने
- हळद, कुंकू आणि चंदन
- अक्षता
- तुपाचा दिवा आणि वाती
- उदबत्ती आणि कापूर
- फुले, हार आणि तुळस
- विड्याची पाने आणि सुपारी
- केळी आणि इतर फळे
- पंचामृत: दूध, दही, तूप, मध, साखर
- नवग्रहांसाठी साहित्य (ऐच्छिक): तांदूळ आणि नवधान्य
- प्रसाद: रवा, साखर, तूप, केळी आणि दूध, प्रत्येकी सव्वा माप
- प्रसादासाठी वेलची, काजू आणि मनुका
- कथेसाठी दक्षिणा (नाणी) आणि नारळ
टप्प्याटप्प्याने विधी
- लवकर उठून स्नान करा, स्वच्छ (शक्यतो पारंपरिक) कपडे घाला, देवघर स्वच्छ करा आणि दारात व देवासमोर रांगोळी काढा.
- मंडप उभारा: चौरंगावर वस्त्र, त्यावर तांदूळ पसरून, आंब्याची पाने आणि वर नारळ ठेवलेला कलश आणि देवाची प्रतिमा ठेवा; केळीची पाने आणि फुलांनी सजवा.
- प्रसाद (शिरा) तयार करा: रवा तुपात भाजून त्यात दूध, साखर आणि कुस्करलेली केळी घाला, सर्व प्रत्येकी सव्वा माप (उदा. प्रत्येकी सव्वा वाटी), वेलची आणि सुका मेवा घालून.
- दीपप्रज्वलन: तुपाचा किंवा तिळाच्या तेलाचा दिवा आणि उदबत्ती लावा आणि दिव्याला नमस्कार करा.
- गणपती प्रार्थना: गणपतीला (हळदीच्या लेपाने केलेला हळदीचा गणपतीही चालतो) फूल आणि अक्षता अर्पण करा आणि "शुक्लाम्बरधरं" म्हणून पूजा निर्विघ्न पार पडावी अशी प्रार्थना करा.
- संकल्प: उजव्या तळहातावर थोडे पाणी, अक्षता आणि एक फूल घेऊन कोणत्याही भाषेत साध्या शब्दांत आपला हेतू सांगा: आजची तिथी, आपले नाव, गोत्र, पूजेचे नाव आणि आपली प्रार्थना (उदा. कुटुंबाचे कल्याण). मग ते पाणी ताम्हनात सोडा.
- कलशपूजा: "गङ्गे च यमुने" म्हणत कलशात पवित्र नद्यांचे आवाहन करा.
- ऐच्छिक: अक्षतांनी नवग्रह आणि अष्टदिक्पालांची थोडक्यात पूजा.
- देवाच्या नामांसह (अष्टोत्तरशत नामावली) तुळस आणि फुले अर्पण करत षोडशोपचार सत्यनारायण पूजा करा.
- सत्यनारायण व्रतकथा (पाच अध्याय) वाचा किंवा ऐका: १) नारद कलियुगातील दुःखावर उपाय विचारतात आणि विष्णू त्यांना हे व्रत सांगतात. २) काशीतील एक गरीब ब्राह्मण आणि एक लाकूडतोड्या हे व्रत करतात आणि त्यांना आशीर्वाद मिळतो. ३) राजा उल्कामुख हे व्रत करतो; साधू नावाचा वाणी संततीसाठी व्रताचा नवस करतो पण ते पुढे ढकलत राहतो, आणि नंतर तुरुंगात दुःख भोगतो. ४) सुटका झाल्यावर साधू वेषांतर केलेल्या देवाशी खोटे बोलतो आणि त्याचा माल पानांत बदलतो; त्याची मुलगी कलावती प्रसाद न घेता निघते आणि नाव बुडते, आणि ती परत येऊन प्रसाद घेते तेव्हा सर्व परत मिळते. ५) राजा तुंगध्वज गुराख्यांनी दिलेल्या प्रसादाचा अनादर करतो, सर्वस्व गमावतो, आणि पश्चात्ताप करून व्रत केल्यावर ते परत मिळवतो.
- प्रसाद आणि फळांचा नैवेद्य दाखवा, मग तांबूल अर्पण करा.
- कापराने मंगल आरती, मंत्रपुष्प आणि प्रदक्षिणा-नमस्कार करा.
- शेवटी पूजेत झालेल्या चुकांबद्दल क्षमा प्रार्थना करा आणि देवाचा आशीर्वाद म्हणून डोक्यावर अक्षता घ्या.
- उपस्थित सर्वांना प्रसाद वाटा; कोणीही प्रसाद न घेता जाऊ नये.
- दुसऱ्या दिवशी सकाळी छोटी पूजा करून कलश आदराने हलवा (उद्वासन) आणि ते पाणी व तांदूळ घरात वापरा.
मंत्र
ॐ श्री सत्यनारायणाय नमः
सत्यस्वरूप भगवान सत्यनारायणाला नमस्कार.
ॐ नमो नारायणाय
भगवान नारायणाला नमस्कार.
शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशं विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्णं शुभाङ्गम् । लक्ष्मीकान्तं कमलनयनं योगिभिर्ध्यानगम्यं वन्दे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम् ॥
शांत स्वरूप, शेषशायी, पद्मनाभ, देवांचा स्वामी, विश्वाचा आधार, आकाशासारखा व्यापक, मेघासारखा श्यामवर्ण, लक्ष्मीपती, कमलनयन, योग्यांना ध्यानाने प्राप्त होणारा, संसारभय दूर करणारा आणि सर्व लोकांचा एकमेव स्वामी अशा विष्णूला मी वंदन करतो.
गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । नर्मदे सिन्धु कावेरि जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥
हे गंगा, यमुना, गोदावरी, सरस्वती, नर्मदा, सिंधू आणि कावेरी, या जलात वास करा. (पवित्र स्नानापूर्वी किंवा कलशात पाणी भरताना म्हणतात.)
काय करावे
- कुटुंबीय, मित्र आणि शेजाऱ्यांना आमंत्रित करा
- कथेचे पाचही अध्याय ऐका
- सर्वांनी प्रसाद घेतला आहे याची खात्री करा
- देवाला दिलेले वचन पाळा (कथेचा हाच बोध आहे)
काय करू नये
- प्रसाद नाकारू नका किंवा वाया घालवू नका
- त्या दिवशी कोणत्याही पदार्थात कांदा-लसूण घालू नका
- कथा अर्धवट सोडून जाणे टाळा
प्रथा कुटुंब आणि प्रदेशानुसार बदलतात.