तयारी
Prepare the pooja place
काय करावे: Bathe and wear clean clothes. Clean the pooja place, draw a muggu and place a picture of Veda Vyasa (or Dakshinamurthy, Adi Shankara or your own guru) on a peetham with a clean cloth, facing east. If you have your guru's padukas or a book he gave, place them in front. Set a kalasham beside it. Keep a Bhagavad Gita, Bhagavatam or Guru Gita, and a gift or dakshina for your teacher.
भाषांतर तयार होईपर्यंत हा भाग इंग्रजीत दाखवला आहे.
Prepare the naivedyam
काय करावे: Make a sweet naivedyam such as payasam or kesari, and keep fruits, betel leaves and a coconut ready.
भाषांतर तयार होईपर्यंत हा भाग इंग्रजीत दाखवला आहे.
आरंभ – गणपती प्रार्थना
श्री गणपतीची प्रार्थना
काय करावे: हात जोडून पूजेतील सर्व विघ्ने दूर करावीत अशी श्री गणेशाला प्रार्थना करा.
श्री महागणाधिपतये नमः ॥ शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् । प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये ॥ अगजानन पद्मार्कं गजाननमहर्निशम् । अनेकदं तं भक्तानां एकदन्तमुपास्महे ॥
अर्थ: शुभ्र वस्त्र धारण करणाऱ्या, सर्वव्यापी, चंद्रासारख्या तेजस्वी, चतुर्भुज आणि प्रसन्नमुख देवाचे ध्यान करू या, म्हणजे सर्व विघ्ने दूर होतील. भक्तांना अनेक वर देणाऱ्या, पार्वतीपुत्र एकदंताची आम्ही उपासना करतो.
पवित्रीकरण
काय करावे: डाव्या हातात पळीने पाणी घेऊन, उजव्या अंगठ्याने (किंवा फुलाने) श्लोक म्हणत तीन वेळा डोक्यावर शिंपडा. नंतर हात जोडून गुरूंना नमस्कार करा.
अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा । यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ॥ पुण्डरीकाक्ष पुण्डरीकाक्ष पुण्डरीकाक्षाय नमः ॥ श्री गुरुभ्यो नमः ॥
अर्थ: पवित्र असो वा अपवित्र, कोणत्याही अवस्थेत असो, जो कमलनयन भगवंताचे स्मरण करतो तो आतून व बाहेरून शुद्ध होतो. गुरूंना नमस्कार.
दिवा लावणे
काय करावे: दोन वातींचा तुपाचा दिवा आणि उदबत्ती लावा. दिव्याला नमस्कार करा.
दीपज्योतिः परब्रह्म दीपज्योतिर्जनार्दनः । दीपो हरतु मे पापं दीपज्योतिर्नमोऽस्तु ते ॥
अर्थ: दिव्याचा प्रकाश हेच परब्रह्म, तोच जनार्दन. हा दीप माझी पापे दूर करो; हे दीपज्योती, तुला नमस्कार.
शुद्धी
आचमन
काय करावे: उजव्या हाताचा तळवा पळीसारखा करून त्यात एक पळी पाणी घ्या आणि "केशवाय स्वाहा" म्हणून प्या. तसेच "नारायणाय स्वाहा" आणि "माधवाय स्वाहा" म्हणून (तीन वेळा) प्या. "गोविंदाय नमः" म्हणून उजव्या हातावर आणि "विष्णवे नमः" म्हणून डाव्या हातावर थोडे पाणी सोडा. मग हात जोडून उरलेली नावे म्हणा.
ॐ केशवाय स्वाहा । ॐ नारायणाय स्वाहा । ॐ माधवाय स्वाहा । ॐ गोविन्दाय नमः । ॐ विष्णवे नमः । ॐ मधुसूदनाय नमः । ॐ त्रिविक्रमाय नमः । ॐ वामनाय नमः । ॐ श्रीधराय नमः । ॐ हृषीकेशाय नमः । ॐ पद्मनाभाय नमः । ॐ दामोदराय नमः । ॐ सङ्कर्षणाय नमः । ॐ वासुदेवाय नमः । ॐ प्रद्युम्नाय नमः । ॐ अनिरुद्धाय नमः । ॐ पुरुषोत्तमाय नमः । ॐ अधोक्षजाय नमः । ॐ नारसिंहाय नमः । ॐ अच्युताय नमः । ॐ जनार्दनाय नमः । ॐ उपेन्द्राय नमः । ॐ हरये नमः । ॐ श्रीकृष्णाय नमः ॥
अर्थ: भगवान विष्णूच्या चोवीस नावांचे स्मरण करत पाण्याने अंतर्बाह्य शुद्ध होणे.
विघ्ननिवारण
काय करावे: थोड्या अक्षता घेऊन मागे वळून न पाहता डाव्या खांद्यावरून मागे टाका.
उत्तिष्ठन्तु भूतपिशाचाः य एते भूमिभारकाः । एतेषामविरोधेन ब्रह्मकर्म समारभे ॥
अर्थ: पृथ्वीला भार असलेले भूत-पिशाच येथून उठून निघून जावोत; त्यांच्या अनुमतीने मी हे पवित्र कार्य सुरू करतो.
प्राणायाम
काय करावे: उजव्या अंगठ्याने उजवी नाकपुडी बंद करून डाव्या नाकपुडीने श्वास घ्या; दोन्ही बंद करून मनात मंत्र म्हणत श्वास रोखा; उजव्या नाकपुडीने श्वास सोडा. ज्यांना याची दीक्षा नाही त्यांनी "ॐ" म्हणत फक्त तीन वेळा सावकाश श्वास घ्यावा.
ॐ भूः । ॐ भुवः । ॐ सुवः । ॐ महः । ॐ जनः । ॐ तपः । ॐ सत्यम् । ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ ओमापो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवस्सुवरोम् ॥
अर्थ: पूजेसाठी मन स्थिर व्हावे म्हणून सप्त लोक आणि गायत्रीचे ध्यान करत श्वासावर नियंत्रण ठेवणे.
संकल्प
संकल्प (व्रताचा निश्चय)
काय करावे: उजव्या हातात अक्षता आणि फूल घ्या, खाली डावा तळवा धरा आणि हात छातीजवळ धरा. खाली दिलेला संकल्प म्हणा; त्यात अॅपने आजचे पंचांग आणि तुमचे गोत्र व नाव भरले आहे. शेवटी पळीने अक्षतांवर थोडे पाणी सोडा आणि त्या ताम्हनात सोडा.
…
अर्थ: मी काळ, स्थळ, मी कोण आणि ही पूजा का करत आहे हे सांगतो: माझ्या कुटुंबाचे कल्याण, धैर्य, दीर्घायुष्य, आरोग्य आणि समृद्धी व्हावी आणि देव प्रसन्न व्हावा म्हणून.
कलश पूजा
कलश पूजन
काय करावे: कलशाला गंध, कुंकू आणि अक्षता लावा. उजव्या तळव्याने कलशाचे तोंड झाकून मंत्र म्हणा आणि सर्व पवित्र नद्यांना त्यातील पाण्यात येण्याचे आवाहन करा.
कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुद्रः समाश्रितः । मूले तत्र स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः ॥ कुक्षौ तु सागराः सर्वे सप्तद्वीपा वसुन्धरा । ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः ॥ अङ्गैश्च सहिताः सर्वे कलशाम्बु समाश्रिताः ॥ गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । नर्मदे सिन्धु कावेरि जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥
अर्थ: कलशाच्या मुखावर विष्णू, कंठात रुद्र, मुळाशी ब्रह्मा आणि मध्यभागी मातृगण वास करतात. सर्व समुद्र, सप्त द्वीपे, पृथ्वी आणि चारही वेद त्याच्या जलात वास करतात. हे गंगे, यमुने, गोदावरी, सरस्वती, नर्मदे, सिंधू आणि कावेरी, या जलात सान्निध्य करा.
कलशातील पाणी शिंपडणे
काय करावे: कलशात बुडवलेल्या फुलाने किंवा आंब्याच्या पानाने पूजेच्या साहित्यावर, देवावर आणि स्वतःवर थोडे पाणी शिंपडा.
कलशोदकेन पूजाद्रव्याणि सम्प्रोक्ष्य, देवमात्मानं च सम्प्रोक्ष्य ॥
अर्थ: मंत्रपूत जलाने पूजेचे सर्व साहित्य, देवता आणि स्वतःला शुद्ध करणे.
गणपती पूजा
श्री गणपती पूजन
काय करावे: विड्याच्या पानावर हळदीचा छोटा गणपती करा आणि तो कलशाच्या उजवीकडे ठेवा. सोळा नावांपैकी प्रत्येक नावाला एक फूल किंवा अक्षता वाहा. केळे किंवा गुळाचा नैवेद्य दाखवा आणि व्रत निर्विघ्नपणे पूर्ण व्हावे अशी प्रार्थना करा.
ॐ सुमुखाय नमः । ॐ एकदन्ताय नमः । ॐ कपिलाय नमः । ॐ गजकर्णकाय नमः । ॐ लम्बोदराय नमः । ॐ विकटाय नमः । ॐ विघ्नराजाय नमः । ॐ गणाधिपाय नमः । ॐ धूमकेतवे नमः । ॐ गणाध्यक्षाय नमः । ॐ फालचन्द्राय नमः । ॐ गजाननाय नमः । ॐ वक्रतुण्डाय नमः । ॐ शूर्पकर्णाय नमः । ॐ हेरम्बाय नमः । ॐ स्कन्दपूर्वजाय नमः ॥ ॐ महागणाधिपतये नमः, षोडशनामभिः पुष्पाणि समर्पयामि ॥ वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ । निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा ॥
अर्थ: श्री गणेशाला त्याच्या सोळा नावांनी नमस्कार. हे वक्रतुंडा, महाकाया, कोटी सूर्यांसारख्या तेजस्वी देवा, माझ्या सर्व कार्यांतील विघ्ने सदैव दूर कर.
गुरु पूजा
Guru vandanam
काय करावे: Join the palms, think of your guru (and of your parents and teachers) and bow, saying the shlokas.
गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः । गुरुः साक्षात् परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ अखण्डमण्डलाकारं व्याप्तं येन चराचरम् । तत्पदं दर्शितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥
अर्थ: The guru is Brahma, Vishnu and Maheshvara; the guru is the Supreme Brahman itself: salutations to that guru. Salutations to the guru who showed me the state that pervades the whole moving and unmoving universe.
भाषांतर तयार होईपर्यंत हा भाग इंग्रजीत दाखवला आहे.
Guru parampara
काय करावे: Offer a flower or akshata on the peetham for each name of the line of teachers, ending with your own gurus.
नारायणं पद्मभवं वसिष्ठं शक्तिं च तत्पुत्रपराशरं च । व्यासं शुकं गौडपदं महान्तं गोविन्दयोगीन्द्रमथास्य शिष्यम् ॥ श्रीशङ्कराचार्यमथास्य पद्मपादं च हस्तामलकं च शिष्यम् । तं तोटकं वार्त्तिककारमन्यानस्मद्गुरून् सन्ततमानतोऽस्मि ॥ सदाशिवसमारम्भां शङ्कराचार्यमध्यमाम् । अस्मदाचार्यपर्यन्तां वन्दे गुरुपरम्पराम् ॥ ॐ नारायणाय नमः । ॐ ब्रह्मणे नमः । ॐ वसिष्ठाय नमः । ॐ शक्तये नमः । ॐ पराशराय नमः । ॐ व्यासाय नमः । ॐ शुकाय नमः । ॐ गौडपादाय नमः । ॐ गोविन्दभगवत्पादाय नमः । ॐ शङ्कराचार्याय नमः । ॐ अस्मद्गुरुभ्यो नमः ॥
अर्थ: I bow always to the line of teachers: Narayana, Brahma, Vasishtha, Shakti, his son Parashara, Vyasa, Shuka, Gaudapada, Govinda Bhagavatpada, Shankaracharya and his disciples Padmapada, Hastamalaka, Totaka and Sureshvara, and to my own gurus. I bow to the line of gurus beginning with Sadashiva, with Shankara in the middle, and reaching to my own teacher.
भाषांतर तयार होईपर्यंत हा भाग इंग्रजीत दाखवला आहे.
षोडशोपचार पूजा
Dhyanam (meditation)
काय करावे: Join the palms, look at Vyasa's picture and picture the sage in the mind.
व्यासाय विष्णुरूपाय व्यासरूपाय विष्णवे । नमो वै ब्रह्मनिधये वासिष्ठाय नमो नमः ॥ नमोऽस्तु ते व्यास विशालबुद्धे फुल्लारविन्दायतपत्रनेत्र । येन त्वया भारततैलपूर्णः प्रज्वालितो ज्ञानमयः प्रदीपः ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । ध्यायामि ॥
अर्थ: Salutations to Vyasa who is Vishnu, and to Vishnu who is Vyasa; to the treasure of Vedic knowledge, the descendant of Vasishtha. Salutations to you, Vyasa of vast intellect, with eyes like full-blown lotus petals, who lit the lamp of knowledge filled with the oil of the Mahabharata.
भाषांतर तयार होईपर्यंत हा भाग इंग्रजीत दाखवला आहे.
आवाहन
काय करावे: देवाने येऊन प्रतिमेत वास करावा असे आवाहन करत अक्षता आणि फूल वाहा.
सहस्रशीर्षा पुरुषः । सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं विश्वतो वृत्वा । अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । आवाहयामि ॥
अर्थ: त्या पुरुषाला हजार मस्तके, हजार डोळे आणि हजार पाय आहेत; तो पृथ्वीला सर्व बाजूंनी व्यापून तिच्या पलीकडेही आहे. हे देवा, मी तुझे आवाहन करतो.
आसन
काय करावे: देवाला आसन म्हणून अक्षता वाहा.
पुरुष एवेदं सर्वम् । यद्भूतं यच्च भव्यम् । उतामृतत्वस्येशानः । यदन्नेनातिरोहति ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । नवरत्नखचित सिंहासनं समर्पयामि ॥
अर्थ: हे सर्व काही, जे होऊन गेले आणि जे होणार आहे, तो पुरुषच आहे; तो अमरत्वाचा स्वामी आहे. मी तुला नवरत्नजडित सिंहासन अर्पण करतो.
पाद्य (पाय धुणे)
काय करावे: पळीने देवाच्या चरणांवर (ताम्हनात) थोडे पाणी सोडा.
एतावानस्य महिमा । अतो ज्यायांश्च पूरुषः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि । त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । पादयोः पाद्यं समर्पयामि ॥
अर्थ: एवढा त्याचा महिमा, आणि पुरुष त्याहूनही श्रेष्ठ आहे; सर्व प्राणी त्याचा केवळ एक चतुर्थांश आहेत. तुझे पाय धुण्यासाठी मी पाणी अर्पण करतो.
अर्घ्य
काय करावे: थोडे गंध आणि अक्षता घातलेले थोडे पाणी देवाच्या हातांकडे अर्पण करा.
त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः । पादोऽस्येहाऽऽभवात्पुनः । ततो विष्वङ्व्यक्रामत् । साशनानशने अभि ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । हस्तयोः अर्घ्यं समर्पयामि ॥
अर्थ: पुरुषाचे तीन चतुर्थांश वर उन्नत झाले; एक चतुर्थांश हे जग झाले. तुझ्या हातांसाठी मी पाणी अर्पण करतो.
आचमनीय
काय करावे: देवाला आचमनासाठी त्याच्या मुखाकडे थोडे पाणी अर्पण करा.
तस्माद्विराडजायत । विराजो अधि पूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत । पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । मुखे आचमनीयं समर्पयामि ॥
अर्थ: त्याच्यापासून विश्व जन्मले आणि तो ते व्यापून आहे. आचमनासाठी मी पाणी अर्पण करतो.
पंचामृत स्नान
काय करावे: प्रत्येकासाठीची ओळ म्हणत दूध, दही, तूप, मध आणि साखर यांनी एकेक करून देवाला स्नान घाला (प्रतिमा असल्यास फुलाने शिंपडा). मग शुद्ध पाणी शिंपडा.
क्षीरम् — आप्यायस्व समेतु ते विश्वतः सोम वृष्णियम् । भवा वाजस्य सङ्गथे ॥ दधि — दधिक्राव्णो अकारिषं जिष्णोरश्वस्य वाजिनः । सुरभि नो मुखा करत्प्र ण आयूंषि तारिषत् ॥ घृतम् — शुक्रमसि ज्योतिरसि तेजोऽसि देवो वस्सवितोत्पुनात्वच्छिद्रेण पवित्रेण वसोस्सूर्यस्य रश्मिभिः ॥ मधु — मधुवाता ऋतायते मधुक्षरन्ति सिन्धवः । माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः ॥ शर्करा — स्वादुः पवस्व दिव्याय जन्मने स्वादुरिन्द्राय सुहवीतु नाम्ने ॥ पञ्चामृत स्नानं समर्पयामि ॥
अर्थ: दूध, दही, तूप, मध आणि साखर या पाच अमृतांनी देवाला स्नान घालणे.
स्नान
काय करावे: फुलाने देवावर शुद्ध पाणी शिंपडा, मग पुसून पुन्हा जागेवर ठेवा.
यत्पुरुषेण हविषा । देवा यज्ञमतन्वत । वसन्तो अस्यासीदाज्यम् । ग्रीष्म इध्मश्शरद्धविः ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि ॥
अर्थ: देवांनी पुरुषालाच हवि करून यज्ञ केला. मी शुद्ध जलाचे स्नान अर्पण करतो.
वस्त्र
काय करावे: हळद लावलेल्या कापसाच्या वस्त्राची जोडी (किंवा नवे वस्त्र / खण) देवाला अर्पण करा.
सप्तास्यासन्परिधयः । त्रिः सप्त समिधः कृताः । देवा यद्यज्ञं तन्वानाः । अबध्नन्पुरुषं पशुम् ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । वस्त्रयुग्मं समर्पयामि ॥
अर्थ: त्या यज्ञाला सात परिधी आणि एकवीस समिधा होत्या. मी वस्त्रांची जोडी अर्पण करतो.
यज्ञोपवीत (जानवे)
काय करावे: जानवे अर्पण करा, किंवा त्याऐवजी अक्षता वाहा.
तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् । पुरुषं जातमग्रतः । तेन देवा अयजन्त । साध्या ऋषयश्च ये ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । यज्ञोपवीतं समर्पयामि ॥
अर्थ: त्यांनी प्रथम जन्मलेल्या पुरुषाला यज्ञात अभिषिक्त केले. मी यज्ञोपवीत अर्पण करतो.
गंध (चंदन)
काय करावे: अनामिकेने देवाला चंदनाचे गंध लावा, मग हळद-कुंकू वाहा.
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः । सम्भृतं पृषदाज्यम् । पशूंस्तांश्चक्रे वायव्यान् । आरण्यान्ग्राम्याश्च ये ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । श्रीगन्धं समर्पयामि ॥
अर्थ: त्या यज्ञातून दही आणि तूप निर्माण झाले. मी सुगंधी चंदन अर्पण करतो.
अक्षता
काय करावे: अलंकारांच्या ठिकाणी अक्षता (हळद लावलेले तांदूळ) वाहा.
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः । ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्मात् । यजुस्तस्मादजायत ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । अलङ्करणार्थं अक्षतान् समर्पयामि ॥
अर्थ: त्या यज्ञातून ऋग्वेद, सामवेद आणि यजुर्वेद जन्मले. मी अलंकार म्हणून अक्षता अर्पण करतो.
पुष्प (फुले)
काय करावे: देवाला फुले, तुळस आणि हार अर्पण करा.
तस्मादश्वा अजायन्त । ये के चोभयादतः । गावो ह जज्ञिरे तस्मात् । तस्माज्जाता अजावयः ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । पुष्पैः पूजयामि ॥
अर्थ: त्यातून घोडे, गायी, शेळ्या आणि मेंढ्या जन्मल्या. मी फुलांनी तुझी पूजा करतो.
अंगपूजा आणि नामावली
Namavali (108 times)108 वेळा म्हणा
काय करावे: Say "Om Shri Vedavyasaya namah" 108 times, offering a flower or akshata with each and tapping the counter. You may also chant your guru's mantra or name instead.
ॐ श्री वेदव्यासाय नमः ॥
अर्थ: Salutations to Sri Veda Vyasa.
भाषांतर तयार होईपर्यंत हा भाग इंग्रजीत दाखवला आहे.
व्रत कथा
Chapter 1 — The birth of Vyasa
The sage Parashara, grandson of Vasishtha, was once crossing the Yamuna in a boat rowed by Satyavati, the fisherman's daughter. By the will of destiny, a son was born to them on an island (dvipa) in the river. Because he was dark and born on an island, he was called Krishna Dvaipayana. As soon as he was born he grew up and, telling his mother that he would come whenever she remembered him, went away to do tapas. He is counted as a part of Lord Vishnu himself, and is among the chiranjivis, the deathless ones.
अध्याय संपल्यावर हातातील अक्षता देवाला वाहा.
Chapter 2 — The divider of the Vedas
Dvaipayana saw that in the coming Kali yuga people would have shorter lives and less memory, and would not be able to learn the one vast Veda. So he divided it into four: the Rig, Yajur, Sama and Atharva, and taught them to his disciples Paila, Vaishampayana, Jaimini and Sumantu. For this he is called Veda Vyasa, the one who arranged the Vedas. He taught the Itihasas and Puranas to Romaharshana (Suta).
He then composed the Mahabharata, the fifth Veda, which holds the Bhagavad Gita. Lord Ganesha agreed to write it down on the condition that Vyasa would never stop dictating, and Vyasa asked that Ganesha write nothing without understanding it. So the great epic was written.
Even after all this, Vyasa felt something was missing. The sage Narada told him: "You have not yet sung the glory of the Lord fully." Vyasa then composed the Srimad Bhagavatam and taught it to his son Shuka.
अध्याय संपल्यावर हातातील अक्षता देवाला वाहा.
Chapter 3 — Guru Purnima
Ashadha Purnima is remembered as Vyasa's birthday, so it is called Vyasa Purnima. Since all our scriptures come to us through Vyasa, he is the guru of gurus, and on this day disciples worship Vyasa and their own gurus. Sannyasis do Vyasa pooja and begin the Chaturmasya vratam, staying in one place for the rainy months.
The word guru means the one who removes darkness. Our first gurus are our mother and father, and then every teacher who gave us knowledge. On this day we thank them, take their blessings, and resolve to keep learning. Whoever worships Vyasa and the guru with devotion on this day gains knowledge, humility and the grace of the Lord.
अध्याय संपल्यावर हातातील अक्षता देवाला वाहा.
उपचार आणि आरती
धूप (उदबत्ती)
काय करावे: देवासमोर उदबत्ती गोलाकार ओवाळा आणि घंटा वाजवा.
यत्पुरुषं व्यदधुः । कतिधा व्यकल्पयन् । मुखं किमस्य कौ बाहू । कावूरू पादावुच्येते ॥ वनस्पत्युद्भवैर्दिव्यैः नानागन्धैः सुसंयुतः । आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । धूपमाघ्रापयामि ॥
अर्थ: पुरुषाचे विभाग कसे केले गेले? वृक्षांपासून बनलेला सुगंधी धूप मी अर्पण करतो; त्याचा स्वीकार कर.
दीप (दिवा)
काय करावे: घंटा वाजवत तुपाचा दिवा देवासमोर गोलाकार ओवाळा.
ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् । बाहू राजन्यः कृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः । पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥ साज्यं त्रिवर्तिसंयुक्तं वह्निना योजितं मया । गृहाण मङ्गलं दीपं त्रैलोक्यतिमिरापहम् ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । दीपं दर्शयामि ॥
अर्थ: त्याचे मुख ज्ञानी झाले, बाहू योद्धे, मांड्या व्यापारी आणि पाय कष्टकरी झाले. त्रैलोक्याचा अंधार दूर करणारा हा तीन वातींचा मंगल दीप स्वीकार.
नैवेद्य
काय करावे: प्रसाद, केळी आणि फळे देवासमोर ठेवा. त्यांच्याभोवती पाणी फिरवा, मग "प्राणाय स्वाहा" इत्यादी म्हणत उजव्या हाताने पाच वेळा देवाला नैवेद्य दाखवा. मध्ये आणि शेवटी पाणी सोडा.
चन्द्रमा मनसो जातः । चक्षोः सूर्यो अजायत । मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च । प्राणाद्वायुरजायत ॥ ॐ भूर्भुवस्सुवः । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ सत्यं त्वर्तेन परिषिञ्चामि (सायङ्काले — ऋतं त्वा सत्येन परिषिञ्चामि) । अमृतमस्तु । अमृतोपस्तरणमसि ॥ ॐ प्राणाय स्वाहा । ॐ अपानाय स्वाहा । ॐ व्यानाय स्वाहा । ॐ उदानाय स्वाहा । ॐ समानाय स्वाहा ॥ मध्ये मध्ये पानीयं समर्पयामि । अमृतापिधानमसि । उत्तरापोशनं समर्पयामि । हस्तौ प्रक्षालयामि । पादौ प्रक्षालयामि । शुद्धाचमनीयं समर्पयामि ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । महानैवेद्यं समर्पयामि ॥
अर्थ: त्याच्या मनापासून चंद्र आणि डोळ्यांपासून सूर्य जन्मला. मी हा महानैवेद्य अर्पण करतो; तो अमृतमय होवो.
तांबूल (विडा)
काय करावे: सुपारीसह दोन विड्याची पाने (आणि एक केळे) देवाला अर्पण करा.
नाभ्या आसीदन्तरिक्षम् । शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत । पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात् । तथा लोकां अकल्पयन् ॥ पूगीफलसमायुक्तं नागवल्लीदलैर्युतम् । कर्पूरचूर्णसंयुक्तं ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । ताम्बूलं समर्पयामि ॥
अर्थ: त्याच्या नाभीतून अंतरिक्ष, मस्तकातून स्वर्ग आणि पायांतून पृथ्वी निर्माण झाली. सुपारी, विड्याची पाने आणि कापूर असलेला हा तांबूल स्वीकार.
नीराजन (कापूर आरती)
काय करावे: आरतीच्या ताटात कापूर लावा आणि घंटा वाजवत देवासमोर घड्याळाच्या दिशेने ओवाळा. सर्वांनी उभे राहावे. मग उपस्थित सर्वांना आरती द्या; त्यांनी दोन्ही हातांनी आरती घेऊन डोळ्यांना लावावी.
वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम् । आदित्यवर्णं तमसस्तु पारे । सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः । नामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्ते ॥ मङ्गलं भगवान् विष्णुः मङ्गलं गरुडध्वजः । मङ्गलं पुण्डरीकाक्षः मङ्गलायतनं हरिः ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । कर्पूर नीराजनं दर्शयामि ॥
अर्थ: सूर्यासारख्या तेजस्वी, अंधाराच्या पलीकडील या महान पुरुषाला मी जाणतो. मी तुला कापूर आरती दाखवतो.
मंत्रपुष्प
काय करावे: दोन्ही हातांत फुले आणि अक्षता घ्या, मंत्र म्हणा आणि ती देवाच्या चरणी वाहा.
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः । तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्ते । यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥ नारायणाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि । तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । सुवर्ण मन्त्रपुष्पं समर्पयामि ॥
अर्थ: देवांनी यज्ञाने यज्ञाची उपासना केली; तेच पहिले धर्म होते. आम्ही नारायणाला जाणतो, वासुदेवाचे ध्यान करतो; विष्णू आम्हाला प्रेरणा देवो.
प्रदक्षिणा व नमस्कार3 वेळा म्हणा
काय करावे: देवाभोवती घड्याळाच्या दिशेने तीन प्रदक्षिणा घाला (किंवा उभ्या जागी स्वतःभोवती फिरा), मग नमस्कार करा. पुरुष साष्टांग नमस्कार करू शकतात; स्त्रियांनी गुडघे टेकून नमस्कार करावा.
यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च । तानि तानि प्रणश्यन्ति प्रदक्षिण पदे पदे ॥ पापोऽहं पापकर्माहं पापात्मा पापसम्भवः । त्राहि मां कृपया देव शरणागतवत्सल ॥ अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम । तस्मात्कारुण्यभावेन रक्ष रक्ष जनार्दन ॥ ॐ श्री वेदव्यासाय नमः । आत्मप्रदक्षिण नमस्कारान् समर्पयामि ॥
अर्थ: प्रदक्षिणेच्या प्रत्येक पावलागणिक मागील जन्मांची सर्व पापे नष्ट होतात. तुझ्याशिवाय मला दुसरा आधार नाही; हे जनार्दना, करुणेने माझे रक्षण कर.
समाप्ती
Prayer for forgiveness
काय करावे: Join the palms and ask forgiveness for any mistakes. Then pour a little water over akshata in the plate, offering the merit of the pooja to Vyasa and the gurus.
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं जनार्दन । यत्पूजितं मया देव परिपूर्णं तदस्तु ते ॥ अपराधसहस्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया । दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व मुनिसत्तम ॥ अनेन मया कृत पूजया भगवान् सर्वात्मकः श्री वेदव्यासः सुप्रीतः सुप्रसन्नो वरदो भवतु ॥
अर्थ: Whatever I have worshipped without proper mantra, action or devotion, let it be complete. Forgive the thousands of mistakes I make day and night, O best of sages. May Sri Veda Vyasa be pleased and grant boons.
भाषांतर तयार होईपर्यंत हा भाग इंग्रजीत दाखवला आहे.
Prasadam
काय करावे: Take the tirtham and the prasadam, and share it with everyone.
अकालमृत्युहरणं सर्वव्याधिनिवारणम् । समस्तपापक्षयकरं विष्णुपादोदकं शुभम् ॥
अर्थ: The holy water from the Lord's feet removes untimely death, cures all illness and destroys all sins.
भाषांतर तयार होईपर्यंत हा भाग इंग्रजीत दाखवला आहे.
Honouring the guru and parents
काय करावे: Visit your guru or teachers if you can: wash or touch their feet, offer flowers, fruit, a cloth or dakshina, do namaskaram and take their blessings. If they are far away, call them with gratitude. Bow to your mother and father, the first gurus.
मातृदेवो भव । पितृदेवो भव । आचार्यदेवो भव । अतिथिदेवो भव ॥ ॐ श्री गुरुभ्यो नमः ॥
अर्थ: Treat your mother as God, your father as God, your teacher as God, and your guest as God. Salutations to the gurus.
भाषांतर तयार होईपर्यंत हा भाग इंग्रजीत दाखवला आहे.
🙏 पूजा संपन्न
देव तुम्हाला आणि तुमच्या कुटुंबाला आरोग्य, शांती आणि समृद्धी देवो. प्रसाद सर्वांना वाटा.