तयारी
Prepare the mandapam
काय करावे: Bathe and wear clean clothes. Clean the pooja place and draw a muggu. Place a peetham facing east with a red or yellow cloth and a layer of rice. Place Hanuman's picture or idol on it, with the picture of Sita-Rama beside or above it. Fill the kalasham with water, turmeric and akshata, put mango leaves and a coconut on it, and set it on the rice. Keep sindoor mixed with a little sesame oil, betel leaves, red flowers and the samagri within reach. Light a sesame-oil or ghee lamp.
भाषांतर तयार होईपर्यंत हा भाग इंग्रजीत दाखवला आहे.
Prepare the naivedyam
काय करावे: Prepare vadas (many families make a vada mala of 11, 21 or 108 small vadas threaded on a string), laddus, or simply bananas, jaggery and roasted gram. Keep them covered near the Lord.
भाषांतर तयार होईपर्यंत हा भाग इंग्रजीत दाखवला आहे.
आरंभ – गणपती प्रार्थना
श्री गणपतीची प्रार्थना
काय करावे: हात जोडून पूजेतील सर्व विघ्ने दूर करावीत अशी श्री गणेशाला प्रार्थना करा.
श्री महागणाधिपतये नमः ॥ शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् । प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये ॥ अगजानन पद्मार्कं गजाननमहर्निशम् । अनेकदं तं भक्तानां एकदन्तमुपास्महे ॥
अर्थ: शुभ्र वस्त्र धारण करणाऱ्या, सर्वव्यापी, चंद्रासारख्या तेजस्वी, चतुर्भुज आणि प्रसन्नमुख देवाचे ध्यान करू या, म्हणजे सर्व विघ्ने दूर होतील. भक्तांना अनेक वर देणाऱ्या, पार्वतीपुत्र एकदंताची आम्ही उपासना करतो.
पवित्रीकरण
काय करावे: डाव्या हातात पळीने पाणी घेऊन, उजव्या अंगठ्याने (किंवा फुलाने) श्लोक म्हणत तीन वेळा डोक्यावर शिंपडा. नंतर हात जोडून गुरूंना नमस्कार करा.
अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा । यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ॥ पुण्डरीकाक्ष पुण्डरीकाक्ष पुण्डरीकाक्षाय नमः ॥ श्री गुरुभ्यो नमः ॥
अर्थ: पवित्र असो वा अपवित्र, कोणत्याही अवस्थेत असो, जो कमलनयन भगवंताचे स्मरण करतो तो आतून व बाहेरून शुद्ध होतो. गुरूंना नमस्कार.
दिवा लावणे
काय करावे: दोन वातींचा तुपाचा दिवा आणि उदबत्ती लावा. दिव्याला नमस्कार करा.
दीपज्योतिः परब्रह्म दीपज्योतिर्जनार्दनः । दीपो हरतु मे पापं दीपज्योतिर्नमोऽस्तु ते ॥
अर्थ: दिव्याचा प्रकाश हेच परब्रह्म, तोच जनार्दन. हा दीप माझी पापे दूर करो; हे दीपज्योती, तुला नमस्कार.
शुद्धी
आचमन
काय करावे: उजव्या हाताचा तळवा पळीसारखा करून त्यात एक पळी पाणी घ्या आणि "केशवाय स्वाहा" म्हणून प्या. तसेच "नारायणाय स्वाहा" आणि "माधवाय स्वाहा" म्हणून (तीन वेळा) प्या. "गोविंदाय नमः" म्हणून उजव्या हातावर आणि "विष्णवे नमः" म्हणून डाव्या हातावर थोडे पाणी सोडा. मग हात जोडून उरलेली नावे म्हणा.
ॐ केशवाय स्वाहा । ॐ नारायणाय स्वाहा । ॐ माधवाय स्वाहा । ॐ गोविन्दाय नमः । ॐ विष्णवे नमः । ॐ मधुसूदनाय नमः । ॐ त्रिविक्रमाय नमः । ॐ वामनाय नमः । ॐ श्रीधराय नमः । ॐ हृषीकेशाय नमः । ॐ पद्मनाभाय नमः । ॐ दामोदराय नमः । ॐ सङ्कर्षणाय नमः । ॐ वासुदेवाय नमः । ॐ प्रद्युम्नाय नमः । ॐ अनिरुद्धाय नमः । ॐ पुरुषोत्तमाय नमः । ॐ अधोक्षजाय नमः । ॐ नारसिंहाय नमः । ॐ अच्युताय नमः । ॐ जनार्दनाय नमः । ॐ उपेन्द्राय नमः । ॐ हरये नमः । ॐ श्रीकृष्णाय नमः ॥
अर्थ: भगवान विष्णूच्या चोवीस नावांचे स्मरण करत पाण्याने अंतर्बाह्य शुद्ध होणे.
विघ्ननिवारण
काय करावे: थोड्या अक्षता घेऊन मागे वळून न पाहता डाव्या खांद्यावरून मागे टाका.
उत्तिष्ठन्तु भूतपिशाचाः य एते भूमिभारकाः । एतेषामविरोधेन ब्रह्मकर्म समारभे ॥
अर्थ: पृथ्वीला भार असलेले भूत-पिशाच येथून उठून निघून जावोत; त्यांच्या अनुमतीने मी हे पवित्र कार्य सुरू करतो.
प्राणायाम
काय करावे: उजव्या अंगठ्याने उजवी नाकपुडी बंद करून डाव्या नाकपुडीने श्वास घ्या; दोन्ही बंद करून मनात मंत्र म्हणत श्वास रोखा; उजव्या नाकपुडीने श्वास सोडा. ज्यांना याची दीक्षा नाही त्यांनी "ॐ" म्हणत फक्त तीन वेळा सावकाश श्वास घ्यावा.
ॐ भूः । ॐ भुवः । ॐ सुवः । ॐ महः । ॐ जनः । ॐ तपः । ॐ सत्यम् । ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ ओमापो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवस्सुवरोम् ॥
अर्थ: पूजेसाठी मन स्थिर व्हावे म्हणून सप्त लोक आणि गायत्रीचे ध्यान करत श्वासावर नियंत्रण ठेवणे.
संकल्प
संकल्प (व्रताचा निश्चय)
काय करावे: उजव्या हातात अक्षता आणि फूल घ्या, खाली डावा तळवा धरा आणि हात छातीजवळ धरा. खाली दिलेला संकल्प म्हणा; त्यात अॅपने आजचे पंचांग आणि तुमचे गोत्र व नाव भरले आहे. शेवटी पळीने अक्षतांवर थोडे पाणी सोडा आणि त्या ताम्हनात सोडा.
…
अर्थ: मी काळ, स्थळ, मी कोण आणि ही पूजा का करत आहे हे सांगतो: माझ्या कुटुंबाचे कल्याण, धैर्य, दीर्घायुष्य, आरोग्य आणि समृद्धी व्हावी आणि देव प्रसन्न व्हावा म्हणून.
कलश पूजा
कलश पूजन
काय करावे: कलशाला गंध, कुंकू आणि अक्षता लावा. उजव्या तळव्याने कलशाचे तोंड झाकून मंत्र म्हणा आणि सर्व पवित्र नद्यांना त्यातील पाण्यात येण्याचे आवाहन करा.
कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुद्रः समाश्रितः । मूले तत्र स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः ॥ कुक्षौ तु सागराः सर्वे सप्तद्वीपा वसुन्धरा । ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः ॥ अङ्गैश्च सहिताः सर्वे कलशाम्बु समाश्रिताः ॥ गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । नर्मदे सिन्धु कावेरि जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥
अर्थ: कलशाच्या मुखावर विष्णू, कंठात रुद्र, मुळाशी ब्रह्मा आणि मध्यभागी मातृगण वास करतात. सर्व समुद्र, सप्त द्वीपे, पृथ्वी आणि चारही वेद त्याच्या जलात वास करतात. हे गंगे, यमुने, गोदावरी, सरस्वती, नर्मदे, सिंधू आणि कावेरी, या जलात सान्निध्य करा.
कलशातील पाणी शिंपडणे
काय करावे: कलशात बुडवलेल्या फुलाने किंवा आंब्याच्या पानाने पूजेच्या साहित्यावर, देवावर आणि स्वतःवर थोडे पाणी शिंपडा.
कलशोदकेन पूजाद्रव्याणि सम्प्रोक्ष्य, देवमात्मानं च सम्प्रोक्ष्य ॥
अर्थ: मंत्रपूत जलाने पूजेचे सर्व साहित्य, देवता आणि स्वतःला शुद्ध करणे.
गणपती पूजा
श्री गणपती पूजन
काय करावे: विड्याच्या पानावर हळदीचा छोटा गणपती करा आणि तो कलशाच्या उजवीकडे ठेवा. सोळा नावांपैकी प्रत्येक नावाला एक फूल किंवा अक्षता वाहा. केळे किंवा गुळाचा नैवेद्य दाखवा आणि व्रत निर्विघ्नपणे पूर्ण व्हावे अशी प्रार्थना करा.
ॐ सुमुखाय नमः । ॐ एकदन्ताय नमः । ॐ कपिलाय नमः । ॐ गजकर्णकाय नमः । ॐ लम्बोदराय नमः । ॐ विकटाय नमः । ॐ विघ्नराजाय नमः । ॐ गणाधिपाय नमः । ॐ धूमकेतवे नमः । ॐ गणाध्यक्षाय नमः । ॐ फालचन्द्राय नमः । ॐ गजाननाय नमः । ॐ वक्रतुण्डाय नमः । ॐ शूर्पकर्णाय नमः । ॐ हेरम्बाय नमः । ॐ स्कन्दपूर्वजाय नमः ॥ ॐ महागणाधिपतये नमः, षोडशनामभिः पुष्पाणि समर्पयामि ॥ वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ । निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा ॥
अर्थ: श्री गणेशाला त्याच्या सोळा नावांनी नमस्कार. हे वक्रतुंडा, महाकाया, कोटी सूर्यांसारख्या तेजस्वी देवा, माझ्या सर्व कार्यांतील विघ्ने सदैव दूर कर.
श्रीराम स्मरण
Sri Rama smarana
काय करावे: Hanuman is pleased first by the worship of Sri Rama. Offer gandham, akshata and a flower to the picture of Sita-Rama and do namaskaram.
रामाय रामभद्राय रामचन्द्राय वेधसे । रघुनाथाय नाथाय सीतायाः पतये नमः ॥ ॐ सीतालक्ष्मणभरतशत्रुघ्नहनुमत्समेत श्रीरामचन्द्रस्वामिने नमः । गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
अर्थ: Salutations to Rama, the auspicious Ramabhadra, Ramachandra, the creator, lord of the Raghus, lord of all, husband of Sita. I offer sandal, akshata and flowers to Sri Ramachandra with Sita, Lakshmana, Bharata, Shatrughna and Hanuman.
भाषांतर तयार होईपर्यंत हा भाग इंग्रजीत दाखवला आहे.
षोडशोपचार पूजा
Dhyanam (meditation)
काय करावे: Join the palms, look at Hanuman's picture and picture his form in your mind.
अतुलितबलधामं हेमशैलाभदेहं दनुजवनकृशानुं ज्ञानिनामग्रगण्यम् । सकलगुणनिधानं वानराणामधीशं रघुपतिप्रियभक्तं वातजातं नमामि ॥ मनोजवं मारुततुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम् । वातात्मजं वानरयूथमुख्यं श्रीरामदूतं शरणं प्रपद्ये ॥ ॐ श्री आञ्जनेयस्वामिने नमः । ध्यायामि ॥
अर्थ: I bow to the son of the Wind, abode of matchless strength, with a body shining like a golden mountain, a fire to the forest of demons, foremost among the wise, treasure of all virtues, chief of the vanaras, dear devotee of Rama. I take refuge in Rama's messenger, swift as the mind and the wind, master of the senses, best of the wise, leader of the vanara army.
भाषांतर तयार होईपर्यंत हा भाग इंग्रजीत दाखवला आहे.
आवाहन
काय करावे: देवाने येऊन प्रतिमेत वास करावा असे आवाहन करत अक्षता आणि फूल वाहा.
सहस्रशीर्षा पुरुषः । सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं विश्वतो वृत्वा । अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥ ॐ श्री आञ्जनेयस्वामिने नमः । आवाहयामि ॥
अर्थ: त्या पुरुषाला हजार मस्तके, हजार डोळे आणि हजार पाय आहेत; तो पृथ्वीला सर्व बाजूंनी व्यापून तिच्या पलीकडेही आहे. हे देवा, मी तुझे आवाहन करतो.
आसन
काय करावे: देवाला आसन म्हणून अक्षता वाहा.
पुरुष एवेदं सर्वम् । यद्भूतं यच्च भव्यम् । उतामृतत्वस्येशानः । यदन्नेनातिरोहति ॥ ॐ श्री आञ्जनेयस्वामिने नमः । नवरत्नखचित सिंहासनं समर्पयामि ॥
अर्थ: हे सर्व काही, जे होऊन गेले आणि जे होणार आहे, तो पुरुषच आहे; तो अमरत्वाचा स्वामी आहे. मी तुला नवरत्नजडित सिंहासन अर्पण करतो.
पाद्य (पाय धुणे)
काय करावे: पळीने देवाच्या चरणांवर (ताम्हनात) थोडे पाणी सोडा.
एतावानस्य महिमा । अतो ज्यायांश्च पूरुषः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि । त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥ ॐ श्री आञ्जनेयस्वामिने नमः । पादयोः पाद्यं समर्पयामि ॥
अर्थ: एवढा त्याचा महिमा, आणि पुरुष त्याहूनही श्रेष्ठ आहे; सर्व प्राणी त्याचा केवळ एक चतुर्थांश आहेत. तुझे पाय धुण्यासाठी मी पाणी अर्पण करतो.
अर्घ्य
काय करावे: थोडे गंध आणि अक्षता घातलेले थोडे पाणी देवाच्या हातांकडे अर्पण करा.
त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः । पादोऽस्येहाऽऽभवात्पुनः । ततो विष्वङ्व्यक्रामत् । साशनानशने अभि ॥ ॐ श्री आञ्जनेयस्वामिने नमः । हस्तयोः अर्घ्यं समर्पयामि ॥
अर्थ: पुरुषाचे तीन चतुर्थांश वर उन्नत झाले; एक चतुर्थांश हे जग झाले. तुझ्या हातांसाठी मी पाणी अर्पण करतो.
आचमनीय
काय करावे: देवाला आचमनासाठी त्याच्या मुखाकडे थोडे पाणी अर्पण करा.
तस्माद्विराडजायत । विराजो अधि पूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत । पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥ ॐ श्री आञ्जनेयस्वामिने नमः । मुखे आचमनीयं समर्पयामि ॥
अर्थ: त्याच्यापासून विश्व जन्मले आणि तो ते व्यापून आहे. आचमनासाठी मी पाणी अर्पण करतो.
पंचामृत स्नान
काय करावे: प्रत्येकासाठीची ओळ म्हणत दूध, दही, तूप, मध आणि साखर यांनी एकेक करून देवाला स्नान घाला (प्रतिमा असल्यास फुलाने शिंपडा). मग शुद्ध पाणी शिंपडा.
क्षीरम् — आप्यायस्व समेतु ते विश्वतः सोम वृष्णियम् । भवा वाजस्य सङ्गथे ॥ दधि — दधिक्राव्णो अकारिषं जिष्णोरश्वस्य वाजिनः । सुरभि नो मुखा करत्प्र ण आयूंषि तारिषत् ॥ घृतम् — शुक्रमसि ज्योतिरसि तेजोऽसि देवो वस्सवितोत्पुनात्वच्छिद्रेण पवित्रेण वसोस्सूर्यस्य रश्मिभिः ॥ मधु — मधुवाता ऋतायते मधुक्षरन्ति सिन्धवः । माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः ॥ शर्करा — स्वादुः पवस्व दिव्याय जन्मने स्वादुरिन्द्राय सुहवीतु नाम्ने ॥ पञ्चामृत स्नानं समर्पयामि ॥
अर्थ: दूध, दही, तूप, मध आणि साखर या पाच अमृतांनी देवाला स्नान घालणे.
स्नान
काय करावे: फुलाने देवावर शुद्ध पाणी शिंपडा, मग पुसून पुन्हा जागेवर ठेवा.
यत्पुरुषेण हविषा । देवा यज्ञमतन्वत । वसन्तो अस्यासीदाज्यम् । ग्रीष्म इध्मश्शरद्धविः ॥ ॐ श्री आञ्जनेयस्वामिने नमः । शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि ॥
अर्थ: देवांनी पुरुषालाच हवि करून यज्ञ केला. मी शुद्ध जलाचे स्नान अर्पण करतो.
वस्त्र
काय करावे: हळद लावलेल्या कापसाच्या वस्त्राची जोडी (किंवा नवे वस्त्र / खण) देवाला अर्पण करा.
सप्तास्यासन्परिधयः । त्रिः सप्त समिधः कृताः । देवा यद्यज्ञं तन्वानाः । अबध्नन्पुरुषं पशुम् ॥ ॐ श्री आञ्जनेयस्वामिने नमः । वस्त्रयुग्मं समर्पयामि ॥
अर्थ: त्या यज्ञाला सात परिधी आणि एकवीस समिधा होत्या. मी वस्त्रांची जोडी अर्पण करतो.
यज्ञोपवीत (जानवे)
काय करावे: जानवे अर्पण करा, किंवा त्याऐवजी अक्षता वाहा.
तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् । पुरुषं जातमग्रतः । तेन देवा अयजन्त । साध्या ऋषयश्च ये ॥ ॐ श्री आञ्जनेयस्वामिने नमः । यज्ञोपवीतं समर्पयामि ॥
अर्थ: त्यांनी प्रथम जन्मलेल्या पुरुषाला यज्ञात अभिषिक्त केले. मी यज्ञोपवीत अर्पण करतो.
गंध (चंदन)
काय करावे: अनामिकेने देवाला चंदनाचे गंध लावा, मग हळद-कुंकू वाहा.
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः । सम्भृतं पृषदाज्यम् । पशूंस्तांश्चक्रे वायव्यान् । आरण्यान्ग्राम्याश्च ये ॥ ॐ श्री आञ्जनेयस्वामिने नमः । श्रीगन्धं समर्पयामि ॥
अर्थ: त्या यज्ञातून दही आणि तूप निर्माण झाले. मी सुगंधी चंदन अर्पण करतो.
अक्षता
काय करावे: अलंकारांच्या ठिकाणी अक्षता (हळद लावलेले तांदूळ) वाहा.
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः । ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्मात् । यजुस्तस्मादजायत ॥ ॐ श्री आञ्जनेयस्वामिने नमः । अलङ्करणार्थं अक्षतान् समर्पयामि ॥
अर्थ: त्या यज्ञातून ऋग्वेद, सामवेद आणि यजुर्वेद जन्मले. मी अलंकार म्हणून अक्षता अर्पण करतो.
पुष्प (फुले)
काय करावे: देवाला फुले, तुळस आणि हार अर्पण करा.
तस्मादश्वा अजायन्त । ये के चोभयादतः । गावो ह जज्ञिरे तस्मात् । तस्माज्जाता अजावयः ॥ ॐ श्री आञ्जनेयस्वामिने नमः । पुष्पैः पूजयामि ॥
अर्थ: त्यातून घोडे, गायी, शेळ्या आणि मेंढ्या जन्मल्या. मी फुलांनी तुझी पूजा करतो.
अंगपूजा आणि नामावली
Sindooram
काय करावे: With the ring finger, apply the sindoor mixed with sesame oil on Hanuman's idol (or a dot on the picture's forehead and feet). Families who do not apply sindoor may offer kumkum instead. Afterwards, everyone applies a little of it on their own forehead as prasadam.
सिन्दूरं शोभनं रक्तं सौभाग्यं सुखवर्धनम् । शुभदं कामदं चैव सिन्दूरं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ श्री आञ्जनेयस्वामिने नमः । सिन्दूरं समर्पयामि ॥
अर्थ: Accept this beautiful red sindoor that brings good fortune, increases happiness and grants auspiciousness and wishes.
भाषांतर तयार होईपर्यंत हा भाग इंग्रजीत दाखवला आहे.
Anga pooja
काय करावे: Offer a red flower or akshata for each part of Hanuman's form, from the feet up to the head, saying each line.
ॐ हनुमते नमः — पादौ पूजयामि । ॐ सुग्रीवसखाय नमः — गुल्फौ पूजयामि । ॐ अञ्जनासुताय नमः — जानुनी पूजयामि । ॐ वायुपुत्राय नमः — ऊरू पूजयामि । ॐ महाबलाय नमः — कटिं पूजयामि । ॐ लङ्कापुरविदाहकाय नमः — पुच्छं पूजयामि । ॐ रामदूताय नमः — उदरं पूजयामि । ॐ रामभक्ताय नमः — हृदयं पूजयामि । ॐ वज्रकायाय नमः — बाहून् पूजयामि । ॐ सञ्जीवननगाहर्त्रे नमः — हस्तौ पूजयामि । ॐ वागधीशाय नमः — कण्ठं पूजयामि । ॐ बालार्कसदृशाननाय नमः — मुखं पूजयामि । ॐ पिङ्गलाक्षाय नमः — नेत्राणि पूजयामि । ॐ चिरञ्जीविने नमः — शिरः पूजयामि । ॐ श्री आञ्जनेयस्वामिने नमः — सर्वाण्यङ्गानि पूजयामि ॥
अर्थ: Worshipping each limb of Hanuman with one of his names: his feet, ankles, knees, thighs, waist, tail, belly, heart, arms, hands, throat, face, eyes and head, and then his whole form.
भाषांतर तयार होईपर्यंत हा भाग इंग्रजीत दाखवला आहे.
Ashtottara shatanamavali (108 names)
काय करावे: Offer a flower, akshata or a betel leaf with each name. Children can offer while an elder reads.
ॐ आञ्जनेयाय नमः । ॐ महावीराय नमः । ॐ हनूमते नमः । ॐ मारुतात्मजाय नमः । ॐ तत्त्वज्ञानप्रदाय नमः । ॐ सीतादेवीमुद्राप्रदायकाय नमः । ॐ अशोकवनिकाच्छेत्रे नमः । ॐ सर्वमायाविभञ्जनाय नमः । ॐ सर्वबन्धविमोक्त्रे नमः । ॐ रक्षोविध्वंसकारकाय नमः । ॐ परविद्यापरीहाराय नमः । ॐ परशौर्यविनाशनाय नमः । ॐ परमन्त्रनिराकर्त्रे नमः । ॐ परयन्त्रप्रभेदकाय नमः । ॐ सर्वग्रहविनाशिने नमः । ॐ भीमसेनसहायकृते नमः । ॐ सर्वदुःखहराय नमः । ॐ सर्वलोकचारिणे नमः । ॐ मनोजवाय नमः । ॐ पारिजातद्रुमूलस्थाय नमः । ॐ सर्वमन्त्रस्वरूपवते नमः । ॐ सर्वतन्त्रस्वरूपिणे नमः । ॐ सर्वयन्त्रात्मकाय नमः । ॐ कपीश्वराय नमः । ॐ महाकायाय नमः । ॐ सर्वरोगहराय नमः । ॐ प्रभवे नमः । ॐ बलसिद्धिकराय नमः । ॐ सर्वविद्यासम्पत्प्रदायकाय नमः । ॐ कपिसेनानायकाय नमः । ॐ भविष्यच्चतुराननाय नमः । ॐ कुमारब्रह्मचारिणे नमः । ॐ रत्नकुण्डलदीप्तिमते नमः । ॐ चञ्चलद्वालसन्नद्धलम्बमानशिखोज्ज्वलाय नमः । ॐ गन्धर्वविद्यातत्त्वज्ञाय नमः । ॐ महाबलपराक्रमाय नमः । ॐ कारागृहविमोक्त्रे नमः । ॐ शृङ्खलाबन्धमोचकाय नमः । ॐ सागरोत्तारकाय नमः । ॐ प्राज्ञाय नमः । ॐ रामदूताय नमः । ॐ प्रतापवते नमः । ॐ वानराय नमः । ॐ केसरीसुताय नमः । ॐ सीताशोकनिवारकाय नमः । ॐ अञ्जनागर्भसम्भूताय नमः । ॐ बालार्कसदृशाननाय नमः । ॐ विभीषणप्रियकराय नमः । ॐ दशग्रीवकुलान्तकाय नमः । ॐ लक्ष्मणप्राणदात्रे नमः । ॐ वज्रकायाय नमः । ॐ महाद्युतये नमः । ॐ चिरञ्जीविने नमः । ॐ रामभक्ताय नमः । ॐ दैत्यकार्यविघातकाय नमः । ॐ अक्षहन्त्रे नमः । ॐ काञ्चनाभाय नमः । ॐ पञ्चवक्त्राय नमः । ॐ महातपसे नमः । ॐ लङ्किणीभञ्जनाय नमः । ॐ श्रीमते नमः । ॐ सिंहिकाप्राणभञ्जनाय नमः । ॐ गन्धमादनशैलस्थाय नमः । ॐ लङ्कापुरविदाहकाय नमः । ॐ सुग्रीवसचिवाय नमः । ॐ धीराय नमः । ॐ शूराय नमः । ॐ दैत्यकुलान्तकाय नमः । ॐ सुरार्चिताय नमः । ॐ महातेजसे नमः । ॐ रामचूडामणिप्रदायकाय नमः । ॐ कामरूपिणे नमः । ॐ पिङ्गलाक्षाय नमः । ॐ वार्धिमैनाकपूजिताय नमः । ॐ कबलीकृतमार्ताण्डमण्डलाय नमः । ॐ विजितेन्द्रियाय नमः । ॐ रामसुग्रीवसन्धात्रे नमः । ॐ महिरावणमर्दनाय नमः । ॐ स्फटिकाभाय नमः । ॐ वागधीशाय नमः । ॐ नवव्याकृतिपण्डिताय नमः । ॐ चतुर्बाहवे नमः । ॐ दीनबन्धवे नमः । ॐ मायात्मने नमः । ॐ भक्तवत्सलाय नमः । ॐ सञ्जीवननगाहर्त्रे नमः । ॐ शुचये नमः । ॐ वाग्मिने नमः । ॐ दृढव्रताय नमः । ॐ कालनेमिप्रमथनाय नमः । ॐ हरिमर्कटमर्कटाय नमः । ॐ दान्ताय नमः । ॐ शान्ताय नमः । ॐ प्रसन्नात्मने नमः । ॐ शतकण्ठमदापहृते नमः । ॐ योगिने नमः । ॐ रामकथालोलाय नमः । ॐ सीतान्वेषणपण्डिताय नमः । ॐ वज्रदंष्ट्राय नमः । ॐ वज्रनखाय नमः । ॐ रुद्रवीर्यसमुद्भवाय नमः । ॐ इन्द्रजित्प्रहितामोघब्रह्मास्त्रविनिवारकाय नमः । ॐ पार्थध्वजाग्रसंवासिने नमः । ॐ शरपञ्जरभेदकाय नमः । ॐ दशबाहवे नमः । ॐ लोकपूज्याय नमः । ॐ जाम्बवत्प्रीतिवर्धनाय नमः । ॐ सीतासमेतश्रीरामपादसेवाधुरन्धराय नमः ॥ ॐ श्री आञ्जनेयस्वामिने नमः । अष्टोत्तरशतनामभिः पूजयामि ॥
अर्थ: The 108 names of Hanuman: son of Anjana and the Wind, Rama's messenger, who found Sita, burnt Lanka, brought the Sanjeevani mountain, saved Lakshmana's life, the eternal one, master of learning, devoted to the service of the feet of Sita and Rama.
भाषांतर तयार होईपर्यंत हा भाग इंग्रजीत दाखवला आहे.
विड्याच्या पानांची पूजा
Tamalapaku (betel-leaf) pooja
काय करावे: Hanuman is very fond of betel leaves. Offer clean betel leaves one by one (with each name, or as 108 leaves while repeating "Om Sri Anjaneyaswamine namah"), then place a garland of betel leaves on the picture or idol. Keep the leaves as prasadam afterwards.
ॐ आञ्जनेयाय नमः । ॐ हनूमते नमः । ॐ मारुतात्मजाय नमः । ॐ रामदूताय नमः । ॐ सीताशोकनिवारकाय नमः ॥ ॐ श्री आञ्जनेयस्वामिने नमः । नागवल्लीदलैः पूजयामि । नागवल्लीदलमालां समर्पयामि ॥
अर्थ: Salutations to Anjaneya, Hanuman, son of the Wind, Rama's messenger, who ended Sita's grief. I worship you with betel leaves and offer you a garland of betel leaves.
भाषांतर तयार होईपर्यंत हा भाग इंग्रजीत दाखवला आहे.
स्तोत्र आणि जप
Hanuman smarana
काय करावे: Join the palms and say the shlokas with devotion.
बुद्धिर्बलं यशो धैर्यं निर्भयत्वमरोगता । अजाड्यं वाक्पटुत्वं च हनुमत्स्मरणाद्भवेत् ॥ यत्र यत्र रघुनाथकीर्तनं तत्र तत्र कृतमस्तकाञ्जलिम् । बाष्पवारिपरिपूर्णलोचनं मारुतिं नमत राक्षसान्तकम् ॥
अर्थ: By remembering Hanuman one gains intelligence, strength, fame, courage, fearlessness, health, alertness and good speech. Bow to Maruti, destroyer of demons, who is present wherever Rama's name is sung, with folded hands over his head and eyes full of tears.
भाषांतर तयार होईपर्यंत हा भाग इंग्रजीत दाखवला आहे.
Hanuman Chalisa / Sundara Kanda
काय करावे: Now read the Hanuman Chalisa of Goswami Tulsidas (once, 11 times or more) from your book, or read the Sundara Kanda of the Ramayana, or as many chapters as you can. The Chalisa is in Awadhi, not Sanskrit, so its text is not given here.
भाषांतर तयार होईपर्यंत हा भाग इंग्रजीत दाखवला आहे.
व्रत कथा
The birth of Hanuman
Anjana was an apsara who, because of a curse, was born on earth as a vanara woman. She became the wife of Kesari, a mighty vanara chief. Longing for a son, she did severe penance and worshipped Lord Shiva (some versions say Vayu). Vayu, the wind god, was pleased, and by his blessing she gave birth to a son of immense strength, shining like the sun. He was called Anjaneya (son of Anjana), Kesarinandana (son of Kesari) and Maruti or Vayuputra (son of the Wind). Many traditions also see him as a part of Shiva, born to serve Lord Rama, who was born as Vishnu's avatara at about the same time.
In the Telugu tradition his birth is remembered on Vaishakha Krishna Dashami; in North India it is celebrated on Chaitra Purnima.
अध्याय संपल्यावर हातातील अक्षता देवाला वाहा.
The leap at the sun
One morning the baby was hungry. Seeing the red rising sun, he thought it was a ripe fruit and leapt into the sky to catch it. On that day Rahu was coming to swallow the sun; seeing the child, Rahu fled to Indra. Indra came on his elephant Airavata and struck the child with his vajra. The child fell to the earth, his jaw (hanu) injured, and from this he came to be called Hanuman.
Vayu, angry and grieving, took his son into a cave and stopped blowing. All living beings began to choke. Brahma and the gods came to Vayu, revived the child and gave him boons: Brahma made him safe from all weapons and curses, Indra made his body as strong as the vajra, Surya gave him a part of his own brilliance and later became his teacher, Varuna and Yama made him safe from water and death, and the other gods gave him wisdom, strength and long life. He became a chiranjeevi, one who lives forever.
अध्याय संपल्यावर हातातील अक्षता देवाला वाहा.
The servant of Rama
As a child Hanuman was so playful that the sages, disturbed, gave him a gentle curse: he would forget his own strength until someone reminded him of it. Years later he became the minister of Sugriva and met Rama and Lakshmana in the forest; from that moment he dedicated his life to Rama.
When the vanaras searched for Sita and stood helpless before the ocean, Jambavan reminded Hanuman of his powers. Hanuman grew huge, leapt across the sea, found Sita in the Ashoka grove, gave her Rama's ring, burnt Lanka and brought back her chudamani. In the war he carried the Sanjeevani mountain to save Lakshmana. When Rama was crowned, Hanuman asked for nothing but to remain wherever Rama's name is sung.
Those who worship Hanuman with devotion are freed from fear, gain strength, wisdom and courage, and draw closer to Sri Rama.
अध्याय संपल्यावर हातातील अक्षता देवाला वाहा.
उपचार आणि आरती
धूप (उदबत्ती)
काय करावे: देवासमोर उदबत्ती गोलाकार ओवाळा आणि घंटा वाजवा.
यत्पुरुषं व्यदधुः । कतिधा व्यकल्पयन् । मुखं किमस्य कौ बाहू । कावूरू पादावुच्येते ॥ वनस्पत्युद्भवैर्दिव्यैः नानागन्धैः सुसंयुतः । आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ श्री आञ्जनेयस्वामिने नमः । धूपमाघ्रापयामि ॥
अर्थ: पुरुषाचे विभाग कसे केले गेले? वृक्षांपासून बनलेला सुगंधी धूप मी अर्पण करतो; त्याचा स्वीकार कर.
दीप (दिवा)
काय करावे: घंटा वाजवत तुपाचा दिवा देवासमोर गोलाकार ओवाळा.
ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् । बाहू राजन्यः कृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः । पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥ साज्यं त्रिवर्तिसंयुक्तं वह्निना योजितं मया । गृहाण मङ्गलं दीपं त्रैलोक्यतिमिरापहम् ॥ ॐ श्री आञ्जनेयस्वामिने नमः । दीपं दर्शयामि ॥
अर्थ: त्याचे मुख ज्ञानी झाले, बाहू योद्धे, मांड्या व्यापारी आणि पाय कष्टकरी झाले. त्रैलोक्याचा अंधार दूर करणारा हा तीन वातींचा मंगल दीप स्वीकार.
नैवेद्य
काय करावे: प्रसाद, केळी आणि फळे देवासमोर ठेवा. त्यांच्याभोवती पाणी फिरवा, मग "प्राणाय स्वाहा" इत्यादी म्हणत उजव्या हाताने पाच वेळा देवाला नैवेद्य दाखवा. मध्ये आणि शेवटी पाणी सोडा.
चन्द्रमा मनसो जातः । चक्षोः सूर्यो अजायत । मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च । प्राणाद्वायुरजायत ॥ ॐ भूर्भुवस्सुवः । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ सत्यं त्वर्तेन परिषिञ्चामि (सायङ्काले — ऋतं त्वा सत्येन परिषिञ्चामि) । अमृतमस्तु । अमृतोपस्तरणमसि ॥ ॐ प्राणाय स्वाहा । ॐ अपानाय स्वाहा । ॐ व्यानाय स्वाहा । ॐ उदानाय स्वाहा । ॐ समानाय स्वाहा ॥ मध्ये मध्ये पानीयं समर्पयामि । अमृतापिधानमसि । उत्तरापोशनं समर्पयामि । हस्तौ प्रक्षालयामि । पादौ प्रक्षालयामि । शुद्धाचमनीयं समर्पयामि ॥ ॐ श्री आञ्जनेयस्वामिने नमः । महानैवेद्यं समर्पयामि ॥
अर्थ: त्याच्या मनापासून चंद्र आणि डोळ्यांपासून सूर्य जन्मला. मी हा महानैवेद्य अर्पण करतो; तो अमृतमय होवो.
तांबूल (विडा)
काय करावे: सुपारीसह दोन विड्याची पाने (आणि एक केळे) देवाला अर्पण करा.
नाभ्या आसीदन्तरिक्षम् । शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत । पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात् । तथा लोकां अकल्पयन् ॥ पूगीफलसमायुक्तं नागवल्लीदलैर्युतम् । कर्पूरचूर्णसंयुक्तं ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ श्री आञ्जनेयस्वामिने नमः । ताम्बूलं समर्पयामि ॥
अर्थ: त्याच्या नाभीतून अंतरिक्ष, मस्तकातून स्वर्ग आणि पायांतून पृथ्वी निर्माण झाली. सुपारी, विड्याची पाने आणि कापूर असलेला हा तांबूल स्वीकार.
नीराजन (कापूर आरती)
काय करावे: आरतीच्या ताटात कापूर लावा आणि घंटा वाजवत देवासमोर घड्याळाच्या दिशेने ओवाळा. सर्वांनी उभे राहावे. मग उपस्थित सर्वांना आरती द्या; त्यांनी दोन्ही हातांनी आरती घेऊन डोळ्यांना लावावी.
वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम् । आदित्यवर्णं तमसस्तु पारे । सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः । नामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्ते ॥ वैशाखे मासि कृष्णायां दशम्यां मन्दवासरे । पूर्वाभाद्राप्रभूताय मङ्गलं श्रीहनूमते ॥ करुणारसपूर्णाय फलापूपप्रियाय च । माणिक्यहारकण्ठाय मङ्गलं श्रीहनूमते ॥ सुवर्चलाकलत्राय चतुर्भुजधराय च । उष्ट्रारूढाय वीराय मङ्गलं श्रीहनूमते ॥ ॐ श्री आञ्जनेयस्वामिने नमः । कर्पूर नीराजनं दर्शयामि ॥
अर्थ: सूर्यासारख्या तेजस्वी, अंधाराच्या पलीकडील या महान पुरुषाला मी जाणतो. मी तुला कापूर आरती दाखवतो.
मंत्रपुष्प
काय करावे: दोन्ही हातांत फुले आणि अक्षता घ्या, मंत्र म्हणा आणि ती देवाच्या चरणी वाहा.
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः । तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्ते । यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥ ॐ आञ्जनेयाय विद्महे वायुपुत्राय धीमहि । तन्नो हनुमत् प्रचोदयात् ॥ ॐ श्री आञ्जनेयस्वामिने नमः । मन्त्रपुष्पं समर्पयामि ॥
अर्थ: देवांनी यज्ञाने यज्ञाची उपासना केली; तेच पहिले धर्म होते. आम्ही नारायणाला जाणतो, वासुदेवाचे ध्यान करतो; विष्णू आम्हाला प्रेरणा देवो.
प्रदक्षिणा व नमस्कार3 वेळा म्हणा
काय करावे: देवाभोवती घड्याळाच्या दिशेने तीन प्रदक्षिणा घाला (किंवा उभ्या जागी स्वतःभोवती फिरा), मग नमस्कार करा. पुरुष साष्टांग नमस्कार करू शकतात; स्त्रियांनी गुडघे टेकून नमस्कार करावा.
यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च । तानि तानि प्रणश्यन्ति प्रदक्षिण पदे पदे ॥ पापोऽहं पापकर्माहं पापात्मा पापसम्भवः । त्राहि मां कृपया देव शरणागतवत्सल ॥ अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम । तस्मात्कारुण्यभावेन रक्ष रक्ष जनार्दन ॥ ॐ श्री आञ्जनेयस्वामिने नमः । आत्मप्रदक्षिण नमस्कारान् समर्पयामि ॥
अर्थ: प्रदक्षिणेच्या प्रत्येक पावलागणिक मागील जन्मांची सर्व पापे नष्ट होतात. तुझ्याशिवाय मला दुसरा आधार नाही; हे जनार्दना, करुणेने माझे रक्षण कर.
समाप्ती
Prayer for forgiveness
काय करावे: Join the palms and ask Hanuman to forgive any mistakes. Pour a little water over akshata saying the last line.
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं कपीश्वर । यत्पूजितं मया देव परिपूर्णं तदस्तु ते ॥ अपराधसहस्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया । दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व पवनात्मज ॥ अनेन मया कृत पूजया भगवान् सर्वात्मकः श्री आञ्जनेयस्वामी सुप्रीतः सुप्रसन्नो वरदो भवतु ॥
अर्थ: Whatever I have worshipped without proper mantra, action or devotion, O lord of the vanaras, let it be complete. Forgive my thousands of mistakes, O son of the Wind. May Sri Anjaneyaswamy be pleased and grant boons.
भाषांतर तयार होईपर्यंत हा भाग इंग्रजीत दाखवला आहे.
Prasadam
काय करावे: Take the tirtham and apply a little sindoor on the forehead. Distribute the vadas, bananas and other prasadam to everyone, and give some to a Hanuman temple or to the needy if you can. Visit a Hanuman temple in the day if possible.
भाषांतर तयार होईपर्यंत हा भाग इंग्रजीत दाखवला आहे.
🙏 पूजा संपन्न
देव तुम्हाला आणि तुमच्या कुटुंबाला आरोग्य, शांती आणि समृद्धी देवो. प्रसाद सर्वांना वाटा.