घरी नित्य पूजा (रोजची पूजा)
टप्प्याटप्प्याने पूजा विधान
तयारी
तयारी
काय करावे: स्नान करून स्वच्छ वस्त्रे घाला आणि गंध / टिळा लावा. कालची फुले काढून पूजेची जागा पुसून घ्या. एका लहान भांड्यात ताजे पाणी भरा आणि पळी, फुले, दिवा, उदबत्ती व नैवेद्य तयार ठेवा. पूर्वेकडे किंवा उत्तरेकडे तोंड करून बसा. प्रत्येक पूजा गणपती प्रार्थनेने सुरू होते, मग पवित्रीकरण आणि आचमन. वेळ कमी आहे? वर "झटपट (5 मिनिटे)" निवडा: गणपती प्रार्थना, पवित्रीकरण, दिवा, आचमन, फुले, नैवेद्य, आरती आणि नमस्कार.
आरंभ – गणपती प्रार्थना
श्री गणपतीची प्रार्थना
काय करावे: हात जोडून पूजेतील सर्व विघ्ने दूर करावीत अशी श्री गणेशाला प्रार्थना करा.
श्री महागणाधिपतये नमः ॥ शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् । प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये ॥ अगजानन पद्मार्कं गजाननमहर्निशम् । अनेकदं तं भक्तानां एकदन्तमुपास्महे ॥
अर्थ: शुभ्र वस्त्र धारण करणाऱ्या, सर्वव्यापी, चंद्रासारख्या तेजस्वी, चतुर्भुज आणि प्रसन्नमुख देवाचे ध्यान करू या, म्हणजे सर्व विघ्ने दूर होतील. भक्तांना अनेक वर देणाऱ्या, पार्वतीपुत्र एकदंताची आम्ही उपासना करतो.
पवित्रीकरण
काय करावे: डाव्या हातात पळीने पाणी घेऊन, उजव्या अंगठ्याने (किंवा फुलाने) श्लोक म्हणत तीन वेळा डोक्यावर शिंपडा. नंतर हात जोडून गुरूंना नमस्कार करा.
अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा । यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ॥ पुण्डरीकाक्ष पुण्डरीकाक्ष पुण्डरीकाक्षाय नमः ॥ श्री गुरुभ्यो नमः ॥
अर्थ: पवित्र असो वा अपवित्र, कोणत्याही अवस्थेत असो, जो कमलनयन भगवंताचे स्मरण करतो तो आतून व बाहेरून शुद्ध होतो. गुरूंना नमस्कार.
गुरुवंदन
काय करावे: हात जोडून आपले गुरू, आई-वडील आणि वडीलधारी यांचे स्मरण करत नमस्कार करा.
गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः । गुरुः साक्षात् परब्रह्म तस्मै श्री गुरवे नमः ॥
अर्थ: गुरू हेच ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर; गुरू साक्षात परब्रह्म आहेत. त्या श्री गुरूंना नमस्कार.
दिवा लावणे
काय करावे: दोन वातींचा तुपाचा दिवा आणि उदबत्ती लावा. दिव्याला नमस्कार करा.
दीपज्योतिः परब्रह्म दीपज्योतिर्जनार्दनः । दीपो हरतु मे पापं दीपज्योतिर्नमोऽस्तु ते ॥
अर्थ: दिव्याचा प्रकाश हेच परब्रह्म, तोच जनार्दन. हा दीप माझी पापे दूर करो; हे दीपज्योती, तुला नमस्कार.
घंटा वाजवा
काय करावे: श्लोक म्हणताना डाव्या हाताने घंटा वाजवा.
आगमार्थं तु देवानां गमनार्थं तु रक्षसाम् । कुर्वे घण्टारवं तत्र देवताह्वानलाञ्छनम् ॥
अर्थ: देवतांचे स्वागत करण्यासाठी आणि नकारात्मक शक्तींना दूर करण्यासाठी मी ही घंटा वाजवतो; तिचा नाद देवतांच्या आवाहनाचे चिन्ह आहे.
शुद्धी
आचमन
काय करावे: उजव्या तळहातावर एक पळी पाणी घेऊन प्रत्येक नावाबरोबर एकदा, असे तीन वेळा प्या. मग हात पुसा.
ॐ केशवाय स्वाहा । ॐ नारायणाय स्वाहा । ॐ माधवाय स्वाहा ॥
अर्थ: भगवान विष्णूचे केशव, नारायण आणि माधव या नावांनी स्मरण करत पाण्याने स्वतःला शुद्ध करणे.
विघ्ननिवारण
काय करावे: थोड्या अक्षता घेऊन मागे वळून न पाहता डाव्या खांद्यावरून मागे टाका.
उत्तिष्ठन्तु भूतपिशाचाः य एते भूमिभारकाः । एतेषामविरोधेन ब्रह्मकर्म समारभे ॥
अर्थ: पृथ्वीला भार असलेले भूत-पिशाच येथून उठून निघून जावोत; त्यांच्या अनुमतीने मी हे पवित्र कार्य सुरू करतो.
प्राणायाम
काय करावे: उजव्या अंगठ्याने उजवी नाकपुडी बंद करून डाव्या नाकपुडीने श्वास घ्या; दोन्ही बंद करून मनात मंत्र म्हणत श्वास रोखा; उजव्या नाकपुडीने श्वास सोडा. ज्यांना याची दीक्षा नाही त्यांनी "ॐ" म्हणत फक्त तीन वेळा सावकाश श्वास घ्यावा.
ॐ भूः । ॐ भुवः । ॐ सुवः । ॐ महः । ॐ जनः । ॐ तपः । ॐ सत्यम् । ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ ओमापो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवस्सुवरोम् ॥
अर्थ: पूजेसाठी मन स्थिर व्हावे म्हणून सप्त लोक आणि गायत्रीचे ध्यान करत श्वासावर नियंत्रण ठेवणे.
संकल्प
संकल्प (व्रताचा निश्चय)
काय करावे: उजव्या हातात अक्षता आणि फूल घ्या, खाली डावा तळवा धरा आणि हात छातीजवळ धरा. खाली दिलेला संकल्प म्हणा; त्यात अॅपने आजचे पंचांग आणि तुमचे गोत्र व नाव भरले आहे. शेवटी पळीने अक्षतांवर थोडे पाणी सोडा आणि त्या ताम्हनात सोडा.
…
अर्थ: मी काळ, स्थळ, मी कोण आणि ही पूजा का करत आहे हे सांगतो: माझ्या कुटुंबाचे कल्याण, धैर्य, दीर्घायुष्य, आरोग्य आणि समृद्धी व्हावी आणि देव प्रसन्न व्हावा म्हणून.
पंचोपचार पूजा (पाच उपचार)
ध्यान (देवतांचे स्मरण)
काय करावे: हात जोडून आपल्या देवांकडे पाहा आणि इष्टदेवता, कुलदेवता व ग्रामदेवता यांचे स्मरण करा. थोड्या अक्षता वाहा.
ॐ इष्टदेवताभ्यो नमः । ॐ कुलदेवताभ्यो नमः । ॐ ग्रामदेवताभ्यो नमः । ॐ स्थानदेवताभ्यो नमः । ॐ वास्तुदेवताभ्यो नमः । ॐ सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः ॥ ॐ सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः । ध्यायामि । आवाहयामि ॥
अर्थ: माझी इष्टदेवता, कुलदेवता, ग्रामदेवता, या स्थानाची व घराची देवता आणि सर्व देवता यांना नमस्कार. मी तुमचे ध्यान करतो आणि तुम्हाला आवाहन करतो.
जल अर्पण
काय करावे: पाण्यात बुडवलेल्या फुलाने देवांवर (किंवा त्यांच्यासमोरच्या ताम्हनात) थोडे पाणी शिंपडा.
गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । नर्मदे सिन्धु कावेरि जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥ ॐ सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः । पाद्यं अर्घ्यं आचमनीयं समर्पयामि । स्नानं समर्पयामि ॥
अर्थ: पवित्र नद्या या पाण्यात उपस्थित असोत. पाय व हात धुण्यासाठी, आचमनासाठी आणि स्नानासाठी मी पाणी अर्पण करतो.
गंध, हळद आणि कुंकू
काय करावे: अनामिकेने देवांना गंध, मग हळद आणि कुंकू लावा. थोड्या अक्षता वाहा.
ॐ सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः । गन्धान् धारयामि । हरिद्राकुङ्कुमं समर्पयामि । अक्षतान् समर्पयामि ॥
अर्थ: मी सुगंधी गंध, हळद, कुंकू आणि अक्षता अर्पण करतो.
फुले वाहा
काय करावे: प्रत्येक नावाबरोबर एक फूल (किंवा अक्षता) वाहा: गणेश, नारायण, शिव, लक्ष्मी, दुर्गा आणि सूर्य. आपल्या इष्टदेवतेचे नावही जोडा.
ॐ गं गणपतये नमः । ॐ नमो नारायणाय । ॐ नमः शिवाय । ॐ श्री महालक्ष्म्यै नमः । ॐ दुं दुर्गायै नमः । ॐ सूर्याय नमः ॥ ॐ सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः । पुष्पैः पूजयामि ॥
अर्थ: गणेश, नारायण, शिव, महालक्ष्मी, दुर्गा आणि सूर्य यांना नमस्कार. मी फुलांनी तुमची पूजा करतो.
उदबत्ती
काय करावे: पेटलेली उदबत्ती देवांसमोर घड्याळाच्या दिशेने तीन वेळा ओवाळा.
वनस्पत्युद्भवैर्दिव्यैः नानागन्धैः सुसंयुतः । आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः । धूपमाघ्रापयामि ॥
अर्थ: वृक्षांपासून बनलेला, सर्व देवांना प्रिय असा हा सुगंधी धूप कृपया स्वीकारा.
दिवा दाखवा
काय करावे: देवांना घड्याळाच्या दिशेने तीन वेळा ओवाळून दिवा दाखवा.
साज्यं त्रिवर्तिसंयुक्तं वह्निना योजितं मया । गृहाण मङ्गलं दीपं त्रैलोक्यतिमिरापहम् ॥ ॐ सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः । दीपं दर्शयामि ॥
अर्थ: तीन वातींचा, तुपाचा, तिन्ही लोकांचा अंधार दूर करणारा हा मंगल दीप कृपया स्वीकारा.
नैवेद्य
काय करावे: फळे, गूळ, दूध किंवा शिजवलेला भात देवांसमोर ठेवा. त्याभोवती एकदा पाणी फिरवा. पाच "स्वाहा" म्हणत उजव्या हाताने अन्न पाच वेळा हळूच देवांकडे सरकवा. मग थोडे पाणी अर्पण करा.
सत्यं त्वर्तेन परिषिञ्चामि । अमृतमस्तु । अमृतोपस्तरणमसि ॥ ॐ प्राणाय स्वाहा । ॐ अपानाय स्वाहा । ॐ व्यानाय स्वाहा । ॐ उदानाय स्वाहा । ॐ समानाय स्वाहा ॥ अमृतापिधानमसि ॥ ॐ सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः । नैवेद्यं समर्पयामि । मध्ये मध्ये पानीयं समर्पयामि ॥
अर्थ: हा नैवेद्य अमृत होवो. मी तो भगवंताच्या पाच प्राणांना अर्पण करतो. मी नैवेद्य आणि पाणी अर्पण करतो.
कापूर आरती
काय करावे: आरतीच्या ताटात कापूर लावून घंटा वाजवत देवांसमोर घड्याळाच्या दिशेने ओवाळा. मग दोन्ही हातांनी आरतीची ऊब घेऊन डोळ्यांना लावा.
मङ्गलं भगवान् विष्णुः मङ्गलं गरुडध्वजः । मङ्गलं पुण्डरीकाक्षः मङ्गलायतनो हरिः ॥ ॐ सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः । कर्पूर नीराजनं दर्शयामि ॥
अर्थ: भगवान विष्णू मंगल आहेत, गरुडध्वज मंगल आहेत, कमलनयन मंगल आहेत; श्रीहरी सर्व मंगलाचे धाम आहेत.
समाप्ती
प्रदक्षिणा व नमस्कार3 वेळा म्हणा
काय करावे: उभ्या जागी घड्याळाच्या दिशेने तीन वेळा फिरा (किंवा पूजास्थानाभोवती प्रदक्षिणा घाला), मग नमस्कार करा.
यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च । तानि तानि प्रणश्यन्ति प्रदक्षिण पदे पदे ॥ ॐ सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः । प्रदक्षिण नमस्कारान् समर्पयामि ॥
अर्थ: प्रदक्षिणेच्या प्रत्येक पावलाबरोबर पूर्वजन्मांची सर्व पापे नष्ट होतात.
सर्वांसाठी प्रार्थना
काय करावे: हात जोडून आपल्या कुटुंबासाठी आणि सर्वांसाठी प्रार्थना करा. शुद्ध मनाने भगवंताकडे आपली गरज मागा.
सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः । सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद्दुःखभाग्भवेत् ॥ लोकाः समस्ताः सुखिनो भवन्तु ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
अर्थ: सर्व सुखी होवोत, सर्व निरोगी होवोत, सर्वांना शुभ दिसो, कोणीही दुःखी न होवो. सर्व लोक सुखी होवोत. ॐ शांती, शांती, शांती.
क्षमा प्रार्थना
काय करावे: हात जोडून पूजेत झालेल्या कोणत्याही चुकीबद्दल क्षमा मागा.
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं जनार्दन । यत्पूजितं मया देव परिपूर्णं तदस्तु ते ॥ अपराधसहस्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया । दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व पुरुषोत्तम ॥ अनेन मया कृत पूजया भगवान् सर्वात्मकः श्री परमेश्वरः सुप्रीतः सुप्रसन्नो वरदो भवतु ॥
अर्थ: मंत्र, क्रिया किंवा भक्ती यांविना जी पूजा मी केली, हे भगवंता, ती पूर्ण होवो. माझ्या अनेक चुकांची क्षमा करा.
तीर्थ व प्रसाद
काय करावे: उजव्या तळहातावर एक पळी पूजेचे पाणी घेऊन प्या आणि डोक्याला लावा. प्रसाद घेऊन कुटुंबात वाटा.
अकालमृत्युहरणं सर्वव्याधिनिवारणम् । समस्तपापक्षयकरं देवपादोदकं शुभम् ॥
अर्थ: भगवंताच्या चरणांचे पवित्र तीर्थ अकाली मृत्यू टाळते, रोग दूर करते आणि पापांचा नाश करते.
सांजेचा दिवा (संध्यादीप)
काय करावे: सूर्यास्ताच्या वेळी पूजास्थानी (आणि आपली प्रथा असल्यास दारातही) पुन्हा दिवा लावा आणि हे श्लोक म्हणा. मुले आधी हे शिकू शकतात.
शुभं करोति कल्याणम् आरोग्यं धनसम्पदः । शत्रुबुद्धिविनाशाय दीपज्योतिर्नमोऽस्तु ते ॥ दीपज्योतिः परब्रह्म दीपज्योतिर्जनार्दनः । दीपो हरतु मे पापं दीपज्योतिर्नमोऽस्तु ते ॥
अर्थ: मंगल, आरोग्य व धनसंपदा देणाऱ्या आणि दुर्बुद्धी दूर करणाऱ्या दीपज्योतीला नमस्कार. दीपज्योती परब्रह्म आहे; ती माझी पापे दूर करो.
नित्य प्रार्थना श्लोक
जाग आल्यावर लगेच
काय करावे: जाग आल्यावर, दुसरे काही पाहण्यापूर्वी, दोन्ही उघडे तळहात जोडून त्यांच्याकडे पाहा आणि हा श्लोक म्हणा.
कराग्रे वसते लक्ष्मीः करमध्ये सरस्वती । करमूले स्थिता गौरी प्रभाते करदर्शनम् ॥
अर्थ: हाताच्या अग्रभागी लक्ष्मी, मध्यभागी सरस्वती आणि मूळाशी गौरी वास करते. म्हणून सकाळी आपल्या तळहातांचे दर्शन घ्यावे.
जमिनीवर पाय ठेवण्यापूर्वी
काय करावे: अंथरुणावर बसून उजव्या हाताने जमिनीला स्पर्श करा, हात कपाळाला लावा आणि हा श्लोक म्हणून मग खाली उतरा.
समुद्रवसने देवि पर्वतस्तनमण्डले । विष्णुपत्नि नमस्तुभ्यं पादस्पर्शं क्षमस्व मे ॥
अर्थ: समुद्ररूपी वस्त्र धारण करणाऱ्या, पर्वतरूपी स्तनमंडल असलेल्या, विष्णुपत्नी हे भूदेवी, तुला नमस्कार. माझ्या पायांच्या स्पर्शाबद्दल मला क्षमा कर.
स्नान करताना
काय करावे: पहिला तांब्या पाणी अंगावर घेण्यापूर्वी, पवित्र नद्यांचे स्मरण करत हा श्लोक म्हणा.
गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । नर्मदे सिन्धु कावेरि जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥
अर्थ: हे गंगे, यमुने, गोदावरी, सरस्वती, नर्मदे, सिंधू आणि कावेरी, या पाण्यात तुम्ही उपस्थित व्हा.
दिवा लावताना
काय करावे: दिवा लावल्यानंतर, विशेषतः सांजवेळी, त्याच्यासमोर हात जोडून हा श्लोक म्हणा.
दीपज्योतिः परब्रह्म दीपः सर्वतमोऽपहः । दीपेन साध्यते सर्वं सन्ध्यादीप नमोऽस्तु ते ॥
अर्थ: दिव्याची ज्योती परब्रह्म आहे; दिवा सर्व अंधार दूर करतो. दिव्याने सर्व काही साध्य होते. हे संध्यादीपा, तुला नमस्कार.
सकाळी सूर्यासमोर
काय करावे: सकाळी उगवत्या सूर्याकडे तोंड करून उभे राहा, हात जोडा (किंवा अर्घ्य द्या) आणि हा श्लोक म्हणा.
आदिदेव नमस्तुभ्यं प्रसीद मम भास्कर । दिवाकर नमस्तुभ्यं प्रभाकर नमोऽस्तु ते ॥
अर्थ: हे आदिदेवा, तुला नमस्कार; हे भास्करा, माझ्यावर प्रसन्न हो. हे दिवाकरा, तुला नमस्कार; हे प्रभाकरा, तुला नमस्कार.
जेवणापूर्वी
काय करावे: ताटासमोर बसून, पहिला घास घेण्यापूर्वी हात जोडून हा श्लोक म्हणा.
अन्नपूर्णे सदापूर्णे शङ्करप्राणवल्लभे । ज्ञानवैराग्यसिद्ध्यर्थं भिक्षां देहि च पार्वति ॥
अर्थ: हे सदा परिपूर्ण अन्नपूर्णे, शंकराच्या प्राणप्रिये, हे पार्वती, ज्ञान आणि वैराग्य सिद्ध व्हावे म्हणून मला भिक्षा (अन्न) दे.
तुळशीजवळ
काय करावे: तुळशीला पाणी घाला, जमल्यास प्रदक्षिणा करा, मग हात जोडून हे श्लोक म्हणा.
नमस्तुलसि कल्याणि नमो विष्णुप्रिये शुभे । नमो मोक्षप्रदे देवि नमः सम्पत्प्रदायिके ॥ यन्मूले सर्वतीर्थानि यन्मध्ये सर्वदेवताः । यदग्रे सर्ववेदाश्च तुलसि त्वां नमाम्यहम् ॥
अर्थ: हे कल्याणी तुळशी, विष्णुप्रिये, शुभे, तुला नमस्कार; मोक्ष आणि संपत्ती देणाऱ्या देवी, तुला नमस्कार. जिच्या मुळाशी सर्व तीर्थे, मध्यभागी सर्व देवता आणि अग्रभागी सर्व वेद आहेत, हे तुळशी, मी तुला नमस्कार करतो.
गोमातेसमोर
काय करावे: गाय दिसल्यावर किंवा तिला चारा देताना तिला स्पर्श करा (किंवा हात जोडा) आणि हा श्लोक म्हणा.
सर्वतीर्थमयीं देवीं वेदवेदात्मिकां शिवाम् । सुरभिं यज्ञजननीं मातरं त्वां नमाम्यहम् ॥
अर्थ: जिच्यात सर्व तीर्थे वास करतात, जिचे स्वरूपच वेद आहे, अशी कल्याणमयी देवी, सुरभी, यज्ञाची जननी: हे माते, मी तुला नमस्कार करतो.
प्रवास सुरू करताना
काय करावे: प्रवासासाठी घरातून निघण्यापूर्वी श्रीरामाचे स्मरण करून हा श्लोक म्हणा.
आपदामपहर्तारं दातारं सर्वसम्पदाम् । लोकाभिरामं श्रीरामं भूयो भूयो नमाम्यहम् ॥
अर्थ: जो सर्व आपत्ती दूर करतो, सर्व संपदा देतो आणि जगाला आनंद देतो, त्या श्रीरामाला मी पुन्हा पुन्हा नमस्कार करतो.
हनुमान स्मरण
काय करावे: दिवसात केव्हाही हनुमंताचे स्मरण करून हा श्लोक म्हणा.
बुद्धिर्बलं यशो धैर्यं निर्भयत्वमरोगता । अजाड्यं वाक्पटुत्वं च हनुमत्स्मरणाद्भवेत् ॥
अर्थ: हनुमंताच्या स्मरणाने बुद्धी, बल, कीर्ती, धैर्य, निर्भयता, आरोग्य, जडत्वापासून मुक्ती आणि वाक्चातुर्य प्राप्त होते.
दधिवामन स्तोत्र
काय करावे: दिवसात केव्हाही भगवंताच्या नावांचा हा श्लोक म्हणा.
विष्णुं नारायणं कृष्णं माधवं मधुसूदनम् । हरिं नरहरिं रामं गोविन्दं दधिवामनम् ॥
अर्थ: विष्णू, नारायण, कृष्ण, माधव, मधुसूदन, हरी, नरहरी, राम, गोविंद, दधिवामन: ही भगवंताची नावे आहेत.
झोपण्यापूर्वी (वाईट स्वप्ने टाळण्यासाठी)
काय करावे: झोपण्यापूर्वी अंथरुणावर पडून या नावांचे स्मरण करत हा श्लोक म्हणा.
रामं स्कन्दं हनूमन्तं वैनतेयं वृकोदरम् । शयने यः स्मरेन्नित्यं दुःस्वप्नस्तस्य नश्यति ॥
अर्थ: जो रोज झोपताना राम, स्कंद, हनुमान, वैनतेय (गरुड) आणि वृकोदर (भीम) यांचे स्मरण करतो, त्याची वाईट स्वप्ने नष्ट होतात.
🙏 पूजा संपन्न
देव तुम्हाला आणि तुमच्या कुटुंबाला आरोग्य, शांती आणि समृद्धी देवो. प्रसाद सर्वांना वाटा.