श्री सत्यनारायण पूजा
टप्प्याटप्प्याने पूजा विधान
तयारी
मंडपाची तयारी
काय करावे: स्नान करून स्वच्छ कपडे घाला. पूजेची जागा स्वच्छ करून रांगोळी काढा. पूर्वेकडे तोंड करून चौरंग (पाट) ठेवा, त्यावर नवे वस्त्र अंथरा आणि वस्त्रावर तांदळाचा थर पसरा. दोन्ही बाजूंना केळीचे खांब किंवा पाने बांधून मंडप करा. कलशात पाणी भरा, त्यात थोडी हळद, अक्षता आणि एक नाणे घाला, वर आंब्याची पाच पाने व नारळ ठेवा आणि तो तांदळावर ठेवा. त्यामागे श्री सत्यनारायणाची प्रतिमा ठेवा. पूजेचे सर्व साहित्य हाताशी ठेवा. पूर्वेकडे किंवा उत्तरेकडे तोंड करून बसा.
प्रसादाची तयारी
काय करावे: रवा, साखर, तूप, दूध आणि पिकलेले केळे, प्रत्येकी सव्वा (1¼) प्रमाणात घेऊन सत्यनारायणाचा शिरा (प्रसाद) करा (उदा. प्रत्येकी सव्वा वाटी). रवा तुपात भाजा, दूध घालून शिजवा, मग साखर, कुस्करलेले केळे, वेलची, काजू आणि बेदाणे घाला. प्रसाद झाकून देवाजवळ ठेवा.
आरंभ – गणपती प्रार्थना
श्री गणपतीची प्रार्थना
काय करावे: हात जोडून पूजेतील सर्व विघ्ने दूर करावीत अशी श्री गणेशाला प्रार्थना करा.
श्री महागणाधिपतये नमः ॥ शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् । प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये ॥ अगजानन पद्मार्कं गजाननमहर्निशम् । अनेकदं तं भक्तानां एकदन्तमुपास्महे ॥
अर्थ: शुभ्र वस्त्र धारण करणाऱ्या, सर्वव्यापी, चंद्रासारख्या तेजस्वी, चतुर्भुज आणि प्रसन्नमुख देवाचे ध्यान करू या, म्हणजे सर्व विघ्ने दूर होतील. भक्तांना अनेक वर देणाऱ्या, पार्वतीपुत्र एकदंताची आम्ही उपासना करतो.
पवित्रीकरण
काय करावे: डाव्या हातात पळीने पाणी घेऊन, उजव्या अंगठ्याने (किंवा फुलाने) श्लोक म्हणत तीन वेळा डोक्यावर शिंपडा. नंतर हात जोडून गुरूंना नमस्कार करा.
अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा । यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ॥ पुण्डरीकाक्ष पुण्डरीकाक्ष पुण्डरीकाक्षाय नमः ॥ श्री गुरुभ्यो नमः ॥
अर्थ: पवित्र असो वा अपवित्र, कोणत्याही अवस्थेत असो, जो कमलनयन भगवंताचे स्मरण करतो तो आतून व बाहेरून शुद्ध होतो. गुरूंना नमस्कार.
दिवा लावणे
काय करावे: दोन वातींचा तुपाचा दिवा आणि उदबत्ती लावा. दिव्याला नमस्कार करा.
दीपज्योतिः परब्रह्म दीपज्योतिर्जनार्दनः । दीपो हरतु मे पापं दीपज्योतिर्नमोऽस्तु ते ॥
अर्थ: दिव्याचा प्रकाश हेच परब्रह्म, तोच जनार्दन. हा दीप माझी पापे दूर करो; हे दीपज्योती, तुला नमस्कार.
शुद्धी
आचमन
काय करावे: उजव्या हाताचा तळवा पळीसारखा करून त्यात एक पळी पाणी घ्या आणि "केशवाय स्वाहा" म्हणून प्या. तसेच "नारायणाय स्वाहा" आणि "माधवाय स्वाहा" म्हणून (तीन वेळा) प्या. "गोविंदाय नमः" म्हणून उजव्या हातावर आणि "विष्णवे नमः" म्हणून डाव्या हातावर थोडे पाणी सोडा. मग हात जोडून उरलेली नावे म्हणा.
ॐ केशवाय स्वाहा । ॐ नारायणाय स्वाहा । ॐ माधवाय स्वाहा । ॐ गोविन्दाय नमः । ॐ विष्णवे नमः । ॐ मधुसूदनाय नमः । ॐ त्रिविक्रमाय नमः । ॐ वामनाय नमः । ॐ श्रीधराय नमः । ॐ हृषीकेशाय नमः । ॐ पद्मनाभाय नमः । ॐ दामोदराय नमः । ॐ सङ्कर्षणाय नमः । ॐ वासुदेवाय नमः । ॐ प्रद्युम्नाय नमः । ॐ अनिरुद्धाय नमः । ॐ पुरुषोत्तमाय नमः । ॐ अधोक्षजाय नमः । ॐ नारसिंहाय नमः । ॐ अच्युताय नमः । ॐ जनार्दनाय नमः । ॐ उपेन्द्राय नमः । ॐ हरये नमः । ॐ श्रीकृष्णाय नमः ॥
अर्थ: भगवान विष्णूच्या चोवीस नावांचे स्मरण करत पाण्याने अंतर्बाह्य शुद्ध होणे.
विघ्ननिवारण
काय करावे: थोड्या अक्षता घेऊन मागे वळून न पाहता डाव्या खांद्यावरून मागे टाका.
उत्तिष्ठन्तु भूतपिशाचाः य एते भूमिभारकाः । एतेषामविरोधेन ब्रह्मकर्म समारभे ॥
अर्थ: पृथ्वीला भार असलेले भूत-पिशाच येथून उठून निघून जावोत; त्यांच्या अनुमतीने मी हे पवित्र कार्य सुरू करतो.
प्राणायाम
काय करावे: उजव्या अंगठ्याने उजवी नाकपुडी बंद करून डाव्या नाकपुडीने श्वास घ्या; दोन्ही बंद करून मनात मंत्र म्हणत श्वास रोखा; उजव्या नाकपुडीने श्वास सोडा. ज्यांना याची दीक्षा नाही त्यांनी "ॐ" म्हणत फक्त तीन वेळा सावकाश श्वास घ्यावा.
ॐ भूः । ॐ भुवः । ॐ सुवः । ॐ महः । ॐ जनः । ॐ तपः । ॐ सत्यम् । ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ ओमापो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवस्सुवरोम् ॥
अर्थ: पूजेसाठी मन स्थिर व्हावे म्हणून सप्त लोक आणि गायत्रीचे ध्यान करत श्वासावर नियंत्रण ठेवणे.
संकल्प
संकल्प (व्रताचा निश्चय)
काय करावे: उजव्या हातात अक्षता आणि फूल घ्या, खाली डावा तळवा धरा आणि हात छातीजवळ धरा. खाली दिलेला संकल्प म्हणा; त्यात अॅपने आजचे पंचांग आणि तुमचे गोत्र व नाव भरले आहे. शेवटी पळीने अक्षतांवर थोडे पाणी सोडा आणि त्या ताम्हनात सोडा.
…
अर्थ: मी काळ, स्थळ, मी कोण आणि ही पूजा का करत आहे हे सांगतो: माझ्या कुटुंबाचे कल्याण, धैर्य, दीर्घायुष्य, आरोग्य आणि समृद्धी व्हावी आणि देव प्रसन्न व्हावा म्हणून.
कलश पूजा
कलश पूजन
काय करावे: कलशाला गंध, कुंकू आणि अक्षता लावा. उजव्या तळव्याने कलशाचे तोंड झाकून मंत्र म्हणा आणि सर्व पवित्र नद्यांना त्यातील पाण्यात येण्याचे आवाहन करा.
कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुद्रः समाश्रितः । मूले तत्र स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः ॥ कुक्षौ तु सागराः सर्वे सप्तद्वीपा वसुन्धरा । ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः ॥ अङ्गैश्च सहिताः सर्वे कलशाम्बु समाश्रिताः ॥ गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । नर्मदे सिन्धु कावेरि जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥
अर्थ: कलशाच्या मुखावर विष्णू, कंठात रुद्र, मुळाशी ब्रह्मा आणि मध्यभागी मातृगण वास करतात. सर्व समुद्र, सप्त द्वीपे, पृथ्वी आणि चारही वेद त्याच्या जलात वास करतात. हे गंगे, यमुने, गोदावरी, सरस्वती, नर्मदे, सिंधू आणि कावेरी, या जलात सान्निध्य करा.
कलशातील पाणी शिंपडणे
काय करावे: कलशात बुडवलेल्या फुलाने किंवा आंब्याच्या पानाने पूजेच्या साहित्यावर, देवावर आणि स्वतःवर थोडे पाणी शिंपडा.
कलशोदकेन पूजाद्रव्याणि सम्प्रोक्ष्य, देवमात्मानं च सम्प्रोक्ष्य ॥
अर्थ: मंत्रपूत जलाने पूजेचे सर्व साहित्य, देवता आणि स्वतःला शुद्ध करणे.
गणपती पूजा
श्री गणपती पूजन
काय करावे: विड्याच्या पानावर हळदीचा छोटा गणपती करा आणि तो कलशाच्या उजवीकडे ठेवा. सोळा नावांपैकी प्रत्येक नावाला एक फूल किंवा अक्षता वाहा. केळे किंवा गुळाचा नैवेद्य दाखवा आणि व्रत निर्विघ्नपणे पूर्ण व्हावे अशी प्रार्थना करा.
ॐ सुमुखाय नमः । ॐ एकदन्ताय नमः । ॐ कपिलाय नमः । ॐ गजकर्णकाय नमः । ॐ लम्बोदराय नमः । ॐ विकटाय नमः । ॐ विघ्नराजाय नमः । ॐ गणाधिपाय नमः । ॐ धूमकेतवे नमः । ॐ गणाध्यक्षाय नमः । ॐ फालचन्द्राय नमः । ॐ गजाननाय नमः । ॐ वक्रतुण्डाय नमः । ॐ शूर्पकर्णाय नमः । ॐ हेरम्बाय नमः । ॐ स्कन्दपूर्वजाय नमः ॥ ॐ महागणाधिपतये नमः, षोडशनामभिः पुष्पाणि समर्पयामि ॥ वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ । निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा ॥
अर्थ: श्री गणेशाला त्याच्या सोळा नावांनी नमस्कार. हे वक्रतुंडा, महाकाया, कोटी सूर्यांसारख्या तेजस्वी देवा, माझ्या सर्व कार्यांतील विघ्ने सदैव दूर कर.
नवग्रह व दिक्पाल पूजन
काय करावे: कलशाभोवतीच्या तांदळावर प्रत्येकाचे नाव घेत नऊ ग्रहांसाठी नऊ ठिकाणी आणि दिक्पालांसाठी आठ दिशांना अक्षता वाहा. (काही कुटुंबे येथे सविस्तर पूजा करतात; घरी हा संक्षिप्त प्रकार पुरेसा आहे.)
ॐ आदित्याय नमः । ॐ सोमाय नमः । ॐ अङ्गारकाय नमः । ॐ बुधाय नमः । ॐ बृहस्पतये नमः । ॐ शुक्राय नमः । ॐ शनैश्चराय नमः । ॐ राहवे नमः । ॐ केतवे नमः ॥ ॐ इन्द्राय नमः । ॐ अग्नये नमः । ॐ यमाय नमः । ॐ निरृतये नमः । ॐ वरुणाय नमः । ॐ वायवे नमः । ॐ कुबेराय नमः । ॐ ईशानाय नमः ॥
अर्थ: नऊ ग्रह (सूर्य, चंद्र, मंगळ, बुध, गुरू, शुक्र, शनी, राहू, केतू) आणि आठ दिशांच्या दिक्पालांना नमस्कार.
षोडशोपचार पूजा
ध्यान
काय करावे: हात जोडून देवाच्या प्रतिमेकडे पाहा आणि मनात त्याचे रूप आणा.
ध्यायेत्सत्यं गुणातीतं गुणत्रयसमन्वितम् । लोकनाथं त्रिलोकेशं कौस्तुभाभरणं हरिम् ॥ नीलवर्णं पीतवासं श्रीवत्सपदभूषितम् । गोविन्दं गोकुलानन्दं ब्रह्माद्यैरपि पूजितम् ॥ ॐ श्री सत्यनारायणस्वामिने नमः । ध्यायामि ॥
अर्थ: तिन्ही गुणांच्या पलीकडे असूनही ते धारण करणाऱ्या, त्रैलोक्याच्या स्वामी, कौस्तुभ मण्याने शोभणाऱ्या, नीलवर्ण, पीतांबरधारी, श्रीवत्सांकित, गोकुळाचा आनंद असलेल्या, ब्रह्मादी देवांनाही पूज्य अशा सत्यस्वरूप हरी गोविंदाचे आम्ही ध्यान करतो.
आवाहन
काय करावे: देवाने येऊन प्रतिमेत वास करावा असे आवाहन करत अक्षता आणि फूल वाहा.
सहस्रशीर्षा पुरुषः । सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं विश्वतो वृत्वा । अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥ ॐ श्री सत्यनारायणस्वामिने नमः । आवाहयामि ॥
अर्थ: त्या पुरुषाला हजार मस्तके, हजार डोळे आणि हजार पाय आहेत; तो पृथ्वीला सर्व बाजूंनी व्यापून तिच्या पलीकडेही आहे. हे देवा, मी तुझे आवाहन करतो.
आसन
काय करावे: देवाला आसन म्हणून अक्षता वाहा.
पुरुष एवेदं सर्वम् । यद्भूतं यच्च भव्यम् । उतामृतत्वस्येशानः । यदन्नेनातिरोहति ॥ ॐ श्री सत्यनारायणस्वामिने नमः । नवरत्नखचित सिंहासनं समर्पयामि ॥
अर्थ: हे सर्व काही, जे होऊन गेले आणि जे होणार आहे, तो पुरुषच आहे; तो अमरत्वाचा स्वामी आहे. मी तुला नवरत्नजडित सिंहासन अर्पण करतो.
पाद्य (पाय धुणे)
काय करावे: पळीने देवाच्या चरणांवर (ताम्हनात) थोडे पाणी सोडा.
एतावानस्य महिमा । अतो ज्यायांश्च पूरुषः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि । त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥ ॐ श्री सत्यनारायणस्वामिने नमः । पादयोः पाद्यं समर्पयामि ॥
अर्थ: एवढा त्याचा महिमा, आणि पुरुष त्याहूनही श्रेष्ठ आहे; सर्व प्राणी त्याचा केवळ एक चतुर्थांश आहेत. तुझे पाय धुण्यासाठी मी पाणी अर्पण करतो.
अर्घ्य
काय करावे: थोडे गंध आणि अक्षता घातलेले थोडे पाणी देवाच्या हातांकडे अर्पण करा.
त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः । पादोऽस्येहाऽऽभवात्पुनः । ततो विष्वङ्व्यक्रामत् । साशनानशने अभि ॥ ॐ श्री सत्यनारायणस्वामिने नमः । हस्तयोः अर्घ्यं समर्पयामि ॥
अर्थ: पुरुषाचे तीन चतुर्थांश वर उन्नत झाले; एक चतुर्थांश हे जग झाले. तुझ्या हातांसाठी मी पाणी अर्पण करतो.
आचमनीय
काय करावे: देवाला आचमनासाठी त्याच्या मुखाकडे थोडे पाणी अर्पण करा.
तस्माद्विराडजायत । विराजो अधि पूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत । पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥ ॐ श्री सत्यनारायणस्वामिने नमः । मुखे आचमनीयं समर्पयामि ॥
अर्थ: त्याच्यापासून विश्व जन्मले आणि तो ते व्यापून आहे. आचमनासाठी मी पाणी अर्पण करतो.
पंचामृत स्नान
काय करावे: प्रत्येकासाठीची ओळ म्हणत दूध, दही, तूप, मध आणि साखर यांनी एकेक करून देवाला स्नान घाला (प्रतिमा असल्यास फुलाने शिंपडा). मग शुद्ध पाणी शिंपडा.
क्षीरम् — आप्यायस्व समेतु ते विश्वतः सोम वृष्णियम् । भवा वाजस्य सङ्गथे ॥ दधि — दधिक्राव्णो अकारिषं जिष्णोरश्वस्य वाजिनः । सुरभि नो मुखा करत्प्र ण आयूंषि तारिषत् ॥ घृतम् — शुक्रमसि ज्योतिरसि तेजोऽसि देवो वस्सवितोत्पुनात्वच्छिद्रेण पवित्रेण वसोस्सूर्यस्य रश्मिभिः ॥ मधु — मधुवाता ऋतायते मधुक्षरन्ति सिन्धवः । माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः ॥ शर्करा — स्वादुः पवस्व दिव्याय जन्मने स्वादुरिन्द्राय सुहवीतु नाम्ने ॥ पञ्चामृत स्नानं समर्पयामि ॥
अर्थ: दूध, दही, तूप, मध आणि साखर या पाच अमृतांनी देवाला स्नान घालणे.
स्नान
काय करावे: फुलाने देवावर शुद्ध पाणी शिंपडा, मग पुसून पुन्हा जागेवर ठेवा.
यत्पुरुषेण हविषा । देवा यज्ञमतन्वत । वसन्तो अस्यासीदाज्यम् । ग्रीष्म इध्मश्शरद्धविः ॥ ॐ श्री सत्यनारायणस्वामिने नमः । शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि ॥
अर्थ: देवांनी पुरुषालाच हवि करून यज्ञ केला. मी शुद्ध जलाचे स्नान अर्पण करतो.
वस्त्र
काय करावे: हळद लावलेल्या कापसाच्या वस्त्राची जोडी (किंवा नवे वस्त्र / खण) देवाला अर्पण करा.
सप्तास्यासन्परिधयः । त्रिः सप्त समिधः कृताः । देवा यद्यज्ञं तन्वानाः । अबध्नन्पुरुषं पशुम् ॥ ॐ श्री सत्यनारायणस्वामिने नमः । वस्त्रयुग्मं समर्पयामि ॥
अर्थ: त्या यज्ञाला सात परिधी आणि एकवीस समिधा होत्या. मी वस्त्रांची जोडी अर्पण करतो.
यज्ञोपवीत (जानवे)
काय करावे: जानवे अर्पण करा, किंवा त्याऐवजी अक्षता वाहा.
तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् । पुरुषं जातमग्रतः । तेन देवा अयजन्त । साध्या ऋषयश्च ये ॥ ॐ श्री सत्यनारायणस्वामिने नमः । यज्ञोपवीतं समर्पयामि ॥
अर्थ: त्यांनी प्रथम जन्मलेल्या पुरुषाला यज्ञात अभिषिक्त केले. मी यज्ञोपवीत अर्पण करतो.
गंध (चंदन)
काय करावे: अनामिकेने देवाला चंदनाचे गंध लावा, मग हळद-कुंकू वाहा.
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः । सम्भृतं पृषदाज्यम् । पशूंस्तांश्चक्रे वायव्यान् । आरण्यान्ग्राम्याश्च ये ॥ ॐ श्री सत्यनारायणस्वामिने नमः । श्रीगन्धं समर्पयामि ॥
अर्थ: त्या यज्ञातून दही आणि तूप निर्माण झाले. मी सुगंधी चंदन अर्पण करतो.
अक्षता
काय करावे: अलंकारांच्या ठिकाणी अक्षता (हळद लावलेले तांदूळ) वाहा.
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः । ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्मात् । यजुस्तस्मादजायत ॥ ॐ श्री सत्यनारायणस्वामिने नमः । अलङ्करणार्थं अक्षतान् समर्पयामि ॥
अर्थ: त्या यज्ञातून ऋग्वेद, सामवेद आणि यजुर्वेद जन्मले. मी अलंकार म्हणून अक्षता अर्पण करतो.
पुष्प (फुले)
काय करावे: देवाला फुले, तुळस आणि हार अर्पण करा.
तस्मादश्वा अजायन्त । ये के चोभयादतः । गावो ह जज्ञिरे तस्मात् । तस्माज्जाता अजावयः ॥ ॐ श्री सत्यनारायणस्वामिने नमः । पुष्पैः पूजयामि ॥
अर्थ: त्यातून घोडे, गायी, शेळ्या आणि मेंढ्या जन्मल्या. मी फुलांनी तुझी पूजा करतो.
अंगपूजा आणि नामावली
अंगपूजा
काय करावे: प्रत्येक ओळ म्हणत देवाच्या चरणांपासून मस्तकापर्यंत प्रत्येक अंगाला एक फूल, तुळस किंवा अक्षता वाहा.
ॐ केशवाय नमः — पादौ पूजयामि । ॐ गोविन्दाय नमः — गुल्फौ पूजयामि । ॐ इन्दिरापतये नमः — जङ्घे पूजयामि । ॐ अनघाय नमः — जानुनी पूजयामि । ॐ जनार्दनाय नमः — ऊरू पूजयामि । ॐ विष्टरश्रवसे नमः — कटिं पूजयामि । ॐ कुक्षिस्थाखिलभुवनाय नमः — उदरं पूजयामि । ॐ लक्ष्मीवक्षःस्थलाय नमः — वक्षःस्थलं पूजयामि । ॐ शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गपाणये नमः — बाहून् पूजयामि । ॐ कम्बुकण्ठाय नमः — कण्ठं पूजयामि । ॐ पूर्णेन्दुनिभवक्त्राय नमः — वक्त्रं पूजयामि । ॐ कुन्दकुट्मलदन्ताय नमः — दन्तान् पूजयामि । ॐ नासाग्रमौक्तिकाय नमः — नासिकां पूजयामि । ॐ सूर्यचन्द्राग्निधारिणे नमः — नेत्राणि पूजयामि । ॐ सहस्रशिरसे नमः — शिरः पूजयामि । ॐ श्री सत्यनारायणस्वामिने नमः — सर्वाण्यङ्गानि पूजयामि ॥
अर्थ: देवाच्या एकेका नावाने त्याच्या प्रत्येक अंगाची पूजा: चरण, घोटे, पोटऱ्या, गुडघे असे मस्तकापर्यंत, आणि मग संपूर्ण रूपाची.
नामावली (108 वेळा)108 वेळा म्हणा
काय करावे: प्रत्येक वेळी नाव घेताना एक तुळशीपत्र, फूल किंवा अक्षता वाहा. प्रत्येक वेळी गणकावर टॅप करा. ज्या कुटुंबांना सत्यनारायण अष्टोत्तरशत नामावली येते, ते त्याऐवजी ती येथे म्हणू शकतात.
ॐ श्री सत्यनारायणाय नमः ॥
अर्थ: भगवान सत्यनारायणाला नमस्कार.
व्रत कथा
प्रथम अध्याय — नारदांचा प्रश्न
पूर्वी नैमिषारण्यात शौनकादी ऋषींनी सूतांना विचारले: "कलियुगात लोकांना थोड्या प्रयत्नाने इच्छित फल कसे मिळेल?" तेव्हा भगवान विष्णूंनी स्वतः एकदा नारदांना जे सांगितले होते, ते सूतांनी त्यांना सांगितले.
त्रैलोक्यात संचार करणारे नारद पृथ्वीवर आले, तेव्हा पूर्वकर्मांमुळे लोक दारिद्र्य, रोग आणि दुःख भोगत असल्याचे त्यांनी पाहिले. कळवळून ते वैकुंठात गेले आणि त्यांचे दुःख कसे दूर होईल असे त्यांनी देवाला विचारले.
देव म्हणाले: "लोकांना दुःखातून मुक्त करून इहलोकी आणि परलोकी सुख देणारे एक व्रत आहे: श्री सत्यनारायणाचे व्रत. ते कोणत्याही दिवशी, विशेषतः पौर्णिमेला, संध्याकाळी, भक्तिभावाने, कुटुंबीय आणि मित्रांसह करावे. रवा, साखर, तूप, दूध आणि केळे प्रत्येकी सव्वा प्रमाणात घेऊन केलेला प्रसाद देवाला अर्पण करावा, कथा ऐकावी आणि प्रसाद सर्वांना वाटावा. जो हे श्रद्धेने करतो, त्याच्या इच्छा पूर्ण होतात आणि शेवटी त्याला माझे धाम प्राप्त होते."
अध्याय संपल्यावर हातातील अक्षता देवाला वाहा.
द्वितीय अध्याय — गरीब ब्राह्मण आणि लाकूडतोड्या
काशी नगरीत एक अतिशय गरीब ब्राह्मण राहत असे, तो रोज भिक्षा मागत फिरत असे. देवाने करुणेने वृद्ध ब्राह्मणाचे रूप घेऊन त्याच्याकडे येऊन त्याला श्री सत्यनारायणाचे व्रत सांगितले. ब्राह्मणाने ते करण्याचा संकल्प केला, आणि त्याच दिवशी त्याला पूर्वी कधीही न मिळालेली इतकी भिक्षा मिळाली. त्याने कुटुंबासह व्रत केले, आणि तेव्हापासून तो कशाचीही उणीव न भासता राहिला आणि शेवटी देवाच्या धामाला गेला.
एकदा तो व्रत करत असताना एक गरीब लाकूडतोड्या थकून-तहानलेला तेथे आला. त्याने पूजा पाहिली, तिच्याविषयी विचारले आणि कथा ऐकली. त्यानेही ते व्रत करण्याचा संकल्प केला. त्या दिवशी त्याची लाकडे नेहमीपेक्षा दुप्पट किमतीला विकली गेली; त्या पैशांतून त्याने साहित्य आणले आणि कुटुंबासह व्रत केले. तोही समृद्ध आणि सुखी झाला.
अध्याय संपल्यावर हातातील अक्षता देवाला वाहा.
तृतीय अध्याय — उल्कामुख राजा आणि साधू वाणी
सत्यवचनी आणि धर्मनिष्ठ उल्कामुख राजा आपल्या राणीसह नदीकाठी श्री सत्यनारायणाचे व्रत करत होता. तेव्हा तेथे आपले जहाज लावलेल्या साधू नावाच्या वाण्याने ते काय करत आहेत असे विचारले. हे व्रत सर्व इच्छा पूर्ण करते हे कळल्यावर, निपुत्रिक असलेल्या साधूने नवस केला: "मला संतान झाले तर मी हे व्रत करीन."
कालांतराने त्याची पत्नी लीलावती हिला कलावती नावाची मुलगी झाली. लीलावतीने त्याला नवसाची आठवण करून दिली, पण साधू म्हणाला की कलावतीच्या लग्नात तो व्रत करील. ती मोठी होऊन एका चांगल्या तरुण वाण्याशी तिचे लग्न झाले, तेव्हाही तो आपले वचन पुन्हा विसरला.
साधू आणि त्याचा जावई व्यापारासाठी चंद्रकेतू राजाच्या नगरीत गेले. नवस मोडल्यामुळे देवाने त्यांच्यावर संकट येऊ दिले: राजाचा खजिना लुटणाऱ्या चोरांनी लूट त्यांच्या मुक्कामाजवळ लपवली, आणि दोघा वाण्यांना तुरुंगात टाकून त्यांचा माल जप्त करण्यात आला. घरी लीलावती आणि कलावतीही दारिद्र्यात पडल्या.
एके दिवशी कलावती श्री सत्यनारायणाचे व्रत चालू असलेल्या एका घराजवळून जात असताना तिने कथा ऐकली आणि प्रसाद घेतला. तिने आईला सांगितले, आणि दोघींनी व्रत करून आपल्या पतींच्या परत येण्यासाठी प्रार्थना केली.
अध्याय संपल्यावर हातातील अक्षता देवाला वाहा.
चतुर्थ अध्याय — वेलीपानांची नौका
त्यांच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन देवाने चंद्रकेतू राजाला स्वप्नात दर्शन देऊन ते वाणी निर्दोष असल्याचे सांगितले. राजाने त्यांना सोडले, त्यांचे धन दुप्पट करून परत दिले आणि सन्मानाने घरी पाठवले.
वाटेत देव एका संन्याशाच्या रूपात आले आणि त्यांनी नौकेत काय आहे असे विचारले. गर्विष्ठ आणि बेफिकीर साधू खोटे बोलला: "फक्त वेली आणि पाने." "तथास्तु," संन्यासी म्हणाले. तत्क्षणी नौकेतील धनाची पाने झाली. साधूला आपली चूक कळली, तो संन्याशाच्या पाया पडला आणि क्षमा मागितली. देवाने त्याला क्षमा करून धन परत दिले, आणि साधूने पुन्हा व्रत करण्याचा नवस केला.
ते घराजवळ आले तेव्हा एका दूताने लीलावती आणि कलावतीला ही बातमी दिली. व्रत अर्धवट असतानाच कलावती प्रसाद न घेता पतीला भेटायला घाईने निघाली. त्याच क्षणी तिच्या पतीसह नौका बुडाली. दुःखी होऊन सर्वांनी प्रार्थना केली. तेव्हा आकाशवाणी झाली: "कलावतीने प्रसाद न घेता सोडला. तिने परत जाऊन तो ग्रहण करावा, म्हणजे तिचा पती परत येईल." तिने तसे केले, आणि तिच्या पतीसह नौका सुखरूप पुन्हा वर आली. त्यानंतर साधू दर महिन्याला कुटुंबासह व्रत करू लागला आणि सुखाने राहिला.
अध्याय संपल्यावर हातातील अक्षता देवाला वाहा.
पंचम अध्याय — तुंगध्वज राजा
शिकारीहून परत येणाऱ्या तुंगध्वज राजाने काही गुराखी एका झाडाखाली श्री सत्यनारायणाचे व्रत करत असल्याचे पाहिले. गर्वामुळे त्याने देवाला नमस्कार केला नाही, आणि गुराख्यांनी आदराने प्रसाद दिला तेव्हा त्याला स्पर्शही न करता तो निघून गेला.
लवकरच त्याच्यावर संकट कोसळले: त्याचे शंभर पुत्र मरण पावले आणि त्याचे धन व राज्य नष्ट झाले. देवाचा आणि त्याच्या प्रसादाचा अनादर केल्यामुळेच हे घडले, हे राजाला कळले. तो पुन्हा गुराख्यांकडे गेला, त्यांच्यासह मोठ्या भक्तीने व्रत केले आणि नम्रपणे प्रसाद घेतला. त्याने गमावलेले सर्व काही त्याला परत मिळाले, आणि शेवटी त्याला देवाचे धाम प्राप्त झाले.
सूतांनी समारोप केला: जो कोणी हे व्रत श्रद्धेने करतो, किंवा कथा ऐकून प्रसाद घेतो, तो दुःखातून मुक्त होतो आणि त्याच्या सदिच्छा पूर्ण होतात. दिलेले वचन पाळावे, सत्य बोलावे आणि देवाच्या प्रसादाचा कधीही अनादर करू नये, हीच या कथेची शिकवण आहे.
अध्याय संपल्यावर हातातील अक्षता देवाला वाहा.
उपचार आणि आरती
धूप (उदबत्ती)
काय करावे: देवासमोर उदबत्ती गोलाकार ओवाळा आणि घंटा वाजवा.
यत्पुरुषं व्यदधुः । कतिधा व्यकल्पयन् । मुखं किमस्य कौ बाहू । कावूरू पादावुच्येते ॥ वनस्पत्युद्भवैर्दिव्यैः नानागन्धैः सुसंयुतः । आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ श्री सत्यनारायणस्वामिने नमः । धूपमाघ्रापयामि ॥
अर्थ: पुरुषाचे विभाग कसे केले गेले? वृक्षांपासून बनलेला सुगंधी धूप मी अर्पण करतो; त्याचा स्वीकार कर.
दीप (दिवा)
काय करावे: घंटा वाजवत तुपाचा दिवा देवासमोर गोलाकार ओवाळा.
ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् । बाहू राजन्यः कृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः । पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥ साज्यं त्रिवर्तिसंयुक्तं वह्निना योजितं मया । गृहाण मङ्गलं दीपं त्रैलोक्यतिमिरापहम् ॥ ॐ श्री सत्यनारायणस्वामिने नमः । दीपं दर्शयामि ॥
अर्थ: त्याचे मुख ज्ञानी झाले, बाहू योद्धे, मांड्या व्यापारी आणि पाय कष्टकरी झाले. त्रैलोक्याचा अंधार दूर करणारा हा तीन वातींचा मंगल दीप स्वीकार.
नैवेद्य
काय करावे: प्रसाद, केळी आणि फळे देवासमोर ठेवा. त्यांच्याभोवती पाणी फिरवा, मग "प्राणाय स्वाहा" इत्यादी म्हणत उजव्या हाताने पाच वेळा देवाला नैवेद्य दाखवा. मध्ये आणि शेवटी पाणी सोडा.
चन्द्रमा मनसो जातः । चक्षोः सूर्यो अजायत । मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च । प्राणाद्वायुरजायत ॥ ॐ भूर्भुवस्सुवः । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ सत्यं त्वर्तेन परिषिञ्चामि (सायङ्काले — ऋतं त्वा सत्येन परिषिञ्चामि) । अमृतमस्तु । अमृतोपस्तरणमसि ॥ ॐ प्राणाय स्वाहा । ॐ अपानाय स्वाहा । ॐ व्यानाय स्वाहा । ॐ उदानाय स्वाहा । ॐ समानाय स्वाहा ॥ मध्ये मध्ये पानीयं समर्पयामि । अमृतापिधानमसि । उत्तरापोशनं समर्पयामि । हस्तौ प्रक्षालयामि । पादौ प्रक्षालयामि । शुद्धाचमनीयं समर्पयामि ॥ ॐ श्री सत्यनारायणस्वामिने नमः । महानैवेद्यं समर्पयामि ॥
अर्थ: त्याच्या मनापासून चंद्र आणि डोळ्यांपासून सूर्य जन्मला. मी हा महानैवेद्य अर्पण करतो; तो अमृतमय होवो.
तांबूल (विडा)
काय करावे: सुपारीसह दोन विड्याची पाने (आणि एक केळे) देवाला अर्पण करा.
नाभ्या आसीदन्तरिक्षम् । शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत । पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात् । तथा लोकां अकल्पयन् ॥ पूगीफलसमायुक्तं नागवल्लीदलैर्युतम् । कर्पूरचूर्णसंयुक्तं ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ श्री सत्यनारायणस्वामिने नमः । ताम्बूलं समर्पयामि ॥
अर्थ: त्याच्या नाभीतून अंतरिक्ष, मस्तकातून स्वर्ग आणि पायांतून पृथ्वी निर्माण झाली. सुपारी, विड्याची पाने आणि कापूर असलेला हा तांबूल स्वीकार.
नीराजन (कापूर आरती)
काय करावे: आरतीच्या ताटात कापूर लावा आणि घंटा वाजवत देवासमोर घड्याळाच्या दिशेने ओवाळा. सर्वांनी उभे राहावे. मग उपस्थित सर्वांना आरती द्या; त्यांनी दोन्ही हातांनी आरती घेऊन डोळ्यांना लावावी.
वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम् । आदित्यवर्णं तमसस्तु पारे । सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः । नामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्ते ॥ ॐ श्री सत्यनारायणस्वामिने नमः । कर्पूर नीराजनं दर्शयामि ॥
अर्थ: सूर्यासारख्या तेजस्वी, अंधाराच्या पलीकडील या महान पुरुषाला मी जाणतो. मी तुला कापूर आरती दाखवतो.
मंत्रपुष्प
काय करावे: दोन्ही हातांत फुले आणि अक्षता घ्या, मंत्र म्हणा आणि ती देवाच्या चरणी वाहा.
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः । तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्ते । यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥ नारायणाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि । तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् ॥ ॐ श्री सत्यनारायणस्वामिने नमः । सुवर्ण मन्त्रपुष्पं समर्पयामि ॥
अर्थ: देवांनी यज्ञाने यज्ञाची उपासना केली; तेच पहिले धर्म होते. आम्ही नारायणाला जाणतो, वासुदेवाचे ध्यान करतो; विष्णू आम्हाला प्रेरणा देवो.
प्रदक्षिणा व नमस्कार3 वेळा म्हणा
काय करावे: देवाभोवती घड्याळाच्या दिशेने तीन प्रदक्षिणा घाला (किंवा उभ्या जागी स्वतःभोवती फिरा), मग नमस्कार करा. पुरुष साष्टांग नमस्कार करू शकतात; स्त्रियांनी गुडघे टेकून नमस्कार करावा.
यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च । तानि तानि प्रणश्यन्ति प्रदक्षिण पदे पदे ॥ पापोऽहं पापकर्माहं पापात्मा पापसम्भवः । त्राहि मां कृपया देव शरणागतवत्सल ॥ अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम । तस्मात्कारुण्यभावेन रक्ष रक्ष जनार्दन ॥ ॐ श्री सत्यनारायणस्वामिने नमः । आत्मप्रदक्षिण नमस्कारान् समर्पयामि ॥
अर्थ: प्रदक्षिणेच्या प्रत्येक पावलागणिक मागील जन्मांची सर्व पापे नष्ट होतात. तुझ्याशिवाय मला दुसरा आधार नाही; हे जनार्दना, करुणेने माझे रक्षण कर.
समाप्ती
क्षमाप्रार्थना
काय करावे: हात जोडून देवाकडे झालेल्या चुकांबद्दल क्षमा मागा. मग शेवटची ओळ म्हणत अक्षतांवर थोडे पाणी सोडून पूजेचे पुण्य देवाला अर्पण करा.
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं जनार्दन । यत्पूजितं मया देव परिपूर्णं तदस्तु ते ॥ अपराधसहस्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया । दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व पुरुषोत्तम ॥ अनेन मया कृत पूजया भगवान् सर्वात्मकः श्री सत्यनारायणस्वामी सुप्रीतः सुप्रसन्नो वरदो भवतु ॥
अर्थ: मंत्र, क्रिया किंवा भक्ती यांत उणीव ठेवून मी जी पूजा केली, ती हे देवा, परिपूर्ण होवो. रात्रंदिवस माझ्या हातून होणाऱ्या हजारो चुकांना क्षमा कर. भगवान सत्यनारायण प्रसन्न होऊन वर देवोत.
प्रसाद
काय करावे: उजव्या तळव्यावर तीर्थ (पूजेचे पाणी) घेऊन प्या, डोक्यावर लावा, मग प्रसाद घ्या. उपस्थित सर्वांना प्रसाद वाटा; कोणीही प्रसाद घेतल्याशिवाय जाऊ नये.
अकालमृत्युहरणं सर्वव्याधिनिवारणम् । समस्तपापक्षयकरं विष्णुपादोदकं शुभम् ॥
अर्थ: देवाच्या चरणांचे पवित्र तीर्थ अकाली मृत्यू टाळते, सर्व रोग बरे करते आणि सर्व पापे नष्ट करते.
उद्वासन (दुसऱ्या दिवशी सकाळी)
काय करावे: दुसऱ्या दिवशी सकाळी छोटी पूजा (दीप, नैवेद्य) करा, अक्षता वाहा, कलश हळूच हलवा आणि मंत्र म्हणा. कलशातील पाणी तुळशीला घाला किंवा घरात शिंपडा, आणि तांदूळ व नारळ स्वयंपाकात वापरा.
यथास्थानं प्रवेशयामि । शोभनार्थे पुनरागमनाय च ॥
अर्थ: हे देवा, मी तुला तुझ्या स्थानी परत पाठवतो आणि आमच्या कल्याणासाठी पुन्हा यावेस अशी प्रार्थना करतो.
🙏 पूजा संपन्न
देव तुम्हाला आणि तुमच्या कुटुंबाला आरोग्य, शांती आणि समृद्धी देवो. प्रसाद सर्वांना वाटा.