दसरा (विजयादशमी)
टप्प्याटप्प्याने पूजा विधान
तयारी
Prepare for the day
काय करावे: Bathe and wear new or clean clothes. Do the morning pooja of the Goddess (and Shri Rama if you worship him). In the afternoon (aparahna, the vijaya muhurtham shown in the app) the Aparajita and Shami poojas are done, at a Shami (jammi) tree if possible. Keep turmeric, kumkum, flowers, akshata, a lamp, agarbatti and a little naivedyam in a basket to take to the tree.
भाषांतर तयार होईपर्यंत हा भाग इंग्रजीत दाखवला आहे.
आरंभ – गणपती प्रार्थना
श्री गणपतीची प्रार्थना
काय करावे: हात जोडून पूजेतील सर्व विघ्ने दूर करावीत अशी श्री गणेशाला प्रार्थना करा.
श्री महागणाधिपतये नमः ॥ शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् । प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये ॥ अगजानन पद्मार्कं गजाननमहर्निशम् । अनेकदं तं भक्तानां एकदन्तमुपास्महे ॥
अर्थ: शुभ्र वस्त्र धारण करणाऱ्या, सर्वव्यापी, चंद्रासारख्या तेजस्वी, चतुर्भुज आणि प्रसन्नमुख देवाचे ध्यान करू या, म्हणजे सर्व विघ्ने दूर होतील. भक्तांना अनेक वर देणाऱ्या, पार्वतीपुत्र एकदंताची आम्ही उपासना करतो.
पवित्रीकरण
काय करावे: डाव्या हातात पळीने पाणी घेऊन, उजव्या अंगठ्याने (किंवा फुलाने) श्लोक म्हणत तीन वेळा डोक्यावर शिंपडा. नंतर हात जोडून गुरूंना नमस्कार करा.
अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा । यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ॥ पुण्डरीकाक्ष पुण्डरीकाक्ष पुण्डरीकाक्षाय नमः ॥ श्री गुरुभ्यो नमः ॥
अर्थ: पवित्र असो वा अपवित्र, कोणत्याही अवस्थेत असो, जो कमलनयन भगवंताचे स्मरण करतो तो आतून व बाहेरून शुद्ध होतो. गुरूंना नमस्कार.
दिवा लावणे
काय करावे: दोन वातींचा तुपाचा दिवा आणि उदबत्ती लावा. दिव्याला नमस्कार करा.
दीपज्योतिः परब्रह्म दीपज्योतिर्जनार्दनः । दीपो हरतु मे पापं दीपज्योतिर्नमोऽस्तु ते ॥
अर्थ: दिव्याचा प्रकाश हेच परब्रह्म, तोच जनार्दन. हा दीप माझी पापे दूर करो; हे दीपज्योती, तुला नमस्कार.
शुद्धी
आचमन
काय करावे: उजव्या हाताचा तळवा पळीसारखा करून त्यात एक पळी पाणी घ्या आणि "केशवाय स्वाहा" म्हणून प्या. तसेच "नारायणाय स्वाहा" आणि "माधवाय स्वाहा" म्हणून (तीन वेळा) प्या. "गोविंदाय नमः" म्हणून उजव्या हातावर आणि "विष्णवे नमः" म्हणून डाव्या हातावर थोडे पाणी सोडा. मग हात जोडून उरलेली नावे म्हणा.
ॐ केशवाय स्वाहा । ॐ नारायणाय स्वाहा । ॐ माधवाय स्वाहा । ॐ गोविन्दाय नमः । ॐ विष्णवे नमः । ॐ मधुसूदनाय नमः । ॐ त्रिविक्रमाय नमः । ॐ वामनाय नमः । ॐ श्रीधराय नमः । ॐ हृषीकेशाय नमः । ॐ पद्मनाभाय नमः । ॐ दामोदराय नमः । ॐ सङ्कर्षणाय नमः । ॐ वासुदेवाय नमः । ॐ प्रद्युम्नाय नमः । ॐ अनिरुद्धाय नमः । ॐ पुरुषोत्तमाय नमः । ॐ अधोक्षजाय नमः । ॐ नारसिंहाय नमः । ॐ अच्युताय नमः । ॐ जनार्दनाय नमः । ॐ उपेन्द्राय नमः । ॐ हरये नमः । ॐ श्रीकृष्णाय नमः ॥
अर्थ: भगवान विष्णूच्या चोवीस नावांचे स्मरण करत पाण्याने अंतर्बाह्य शुद्ध होणे.
विघ्ननिवारण
काय करावे: थोड्या अक्षता घेऊन मागे वळून न पाहता डाव्या खांद्यावरून मागे टाका.
उत्तिष्ठन्तु भूतपिशाचाः य एते भूमिभारकाः । एतेषामविरोधेन ब्रह्मकर्म समारभे ॥
अर्थ: पृथ्वीला भार असलेले भूत-पिशाच येथून उठून निघून जावोत; त्यांच्या अनुमतीने मी हे पवित्र कार्य सुरू करतो.
प्राणायाम
काय करावे: उजव्या अंगठ्याने उजवी नाकपुडी बंद करून डाव्या नाकपुडीने श्वास घ्या; दोन्ही बंद करून मनात मंत्र म्हणत श्वास रोखा; उजव्या नाकपुडीने श्वास सोडा. ज्यांना याची दीक्षा नाही त्यांनी "ॐ" म्हणत फक्त तीन वेळा सावकाश श्वास घ्यावा.
ॐ भूः । ॐ भुवः । ॐ सुवः । ॐ महः । ॐ जनः । ॐ तपः । ॐ सत्यम् । ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ ओमापो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवस्सुवरोम् ॥
अर्थ: पूजेसाठी मन स्थिर व्हावे म्हणून सप्त लोक आणि गायत्रीचे ध्यान करत श्वासावर नियंत्रण ठेवणे.
संकल्प
संकल्प (व्रताचा निश्चय)
काय करावे: उजव्या हातात अक्षता आणि फूल घ्या, खाली डावा तळवा धरा आणि हात छातीजवळ धरा. खाली दिलेला संकल्प म्हणा; त्यात अॅपने आजचे पंचांग आणि तुमचे गोत्र व नाव भरले आहे. शेवटी पळीने अक्षतांवर थोडे पाणी सोडा आणि त्या ताम्हनात सोडा.
…
अर्थ: मी काळ, स्थळ, मी कोण आणि ही पूजा का करत आहे हे सांगतो: माझ्या कुटुंबाचे कल्याण, धैर्य, दीर्घायुष्य, आरोग्य आणि समृद्धी व्हावी आणि देव प्रसन्न व्हावा म्हणून.
कलश पूजा
कलश पूजन
काय करावे: कलशाला गंध, कुंकू आणि अक्षता लावा. उजव्या तळव्याने कलशाचे तोंड झाकून मंत्र म्हणा आणि सर्व पवित्र नद्यांना त्यातील पाण्यात येण्याचे आवाहन करा.
कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुद्रः समाश्रितः । मूले तत्र स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः ॥ कुक्षौ तु सागराः सर्वे सप्तद्वीपा वसुन्धरा । ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः ॥ अङ्गैश्च सहिताः सर्वे कलशाम्बु समाश्रिताः ॥ गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । नर्मदे सिन्धु कावेरि जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥
अर्थ: कलशाच्या मुखावर विष्णू, कंठात रुद्र, मुळाशी ब्रह्मा आणि मध्यभागी मातृगण वास करतात. सर्व समुद्र, सप्त द्वीपे, पृथ्वी आणि चारही वेद त्याच्या जलात वास करतात. हे गंगे, यमुने, गोदावरी, सरस्वती, नर्मदे, सिंधू आणि कावेरी, या जलात सान्निध्य करा.
कलशातील पाणी शिंपडणे
काय करावे: कलशात बुडवलेल्या फुलाने किंवा आंब्याच्या पानाने पूजेच्या साहित्यावर, देवावर आणि स्वतःवर थोडे पाणी शिंपडा.
कलशोदकेन पूजाद्रव्याणि सम्प्रोक्ष्य, देवमात्मानं च सम्प्रोक्ष्य ॥
अर्थ: मंत्रपूत जलाने पूजेचे सर्व साहित्य, देवता आणि स्वतःला शुद्ध करणे.
गणपती पूजा
श्री गणपती पूजन
काय करावे: विड्याच्या पानावर हळदीचा छोटा गणपती करा आणि तो कलशाच्या उजवीकडे ठेवा. सोळा नावांपैकी प्रत्येक नावाला एक फूल किंवा अक्षता वाहा. केळे किंवा गुळाचा नैवेद्य दाखवा आणि व्रत निर्विघ्नपणे पूर्ण व्हावे अशी प्रार्थना करा.
ॐ सुमुखाय नमः । ॐ एकदन्ताय नमः । ॐ कपिलाय नमः । ॐ गजकर्णकाय नमः । ॐ लम्बोदराय नमः । ॐ विकटाय नमः । ॐ विघ्नराजाय नमः । ॐ गणाधिपाय नमः । ॐ धूमकेतवे नमः । ॐ गणाध्यक्षाय नमः । ॐ फालचन्द्राय नमः । ॐ गजाननाय नमः । ॐ वक्रतुण्डाय नमः । ॐ शूर्पकर्णाय नमः । ॐ हेरम्बाय नमः । ॐ स्कन्दपूर्वजाय नमः ॥ ॐ महागणाधिपतये नमः, षोडशनामभिः पुष्पाणि समर्पयामि ॥ वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ । निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा ॥
अर्थ: श्री गणेशाला त्याच्या सोळा नावांनी नमस्कार. हे वक्रतुंडा, महाकाया, कोटी सूर्यांसारख्या तेजस्वी देवा, माझ्या सर्व कार्यांतील विघ्ने सदैव दूर कर.
षोडशोपचार पूजा
Dhyanam (meditation)
काय करावे: Join the palms, look at the Goddess and picture her in the mind: seated on a lion, with the crescent moon on her head, four arms and three eyes.
सिंहस्था शशिशेखरा मरकतप्रख्यैश्चतुर्भिर्भुजैः शङ्खं चक्रधनुःशरांश्च दधती नेत्रैस्त्रिभिः शोभिता । आमुक्ताङ्गदहारकङ्कणरणत्काञ्चीक्वणन्नूपुरा दुर्गा दुर्गतिहारिणी भवतु नो रत्नोल्लसत्कुण्डला ॥ ॐ श्री दुर्गापरमेश्वर्यै नमः । ध्यायामि ॥
अर्थ: May Durga, who removes misfortune, protect us: seated on a lion, crowned with the moon, emerald-hued, holding the conch, discus, bow and arrow in her four arms, three-eyed, with armlets, necklaces, bracelets, a tinkling girdle, anklets and shining jewelled earrings.
भाषांतर तयार होईपर्यंत हा भाग इंग्रजीत दाखवला आहे.
आवाहन
काय करावे: देवाने येऊन प्रतिमेत वास करावा असे आवाहन करत अक्षता आणि फूल वाहा.
सहस्रशीर्षा पुरुषः । सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं विश्वतो वृत्वा । अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥ ॐ श्री दुर्गापरमेश्वर्यै नमः । आवाहयामि ॥
अर्थ: त्या पुरुषाला हजार मस्तके, हजार डोळे आणि हजार पाय आहेत; तो पृथ्वीला सर्व बाजूंनी व्यापून तिच्या पलीकडेही आहे. हे देवा, मी तुझे आवाहन करतो.
आसन
काय करावे: देवाला आसन म्हणून अक्षता वाहा.
पुरुष एवेदं सर्वम् । यद्भूतं यच्च भव्यम् । उतामृतत्वस्येशानः । यदन्नेनातिरोहति ॥ ॐ श्री दुर्गापरमेश्वर्यै नमः । नवरत्नखचित सिंहासनं समर्पयामि ॥
अर्थ: हे सर्व काही, जे होऊन गेले आणि जे होणार आहे, तो पुरुषच आहे; तो अमरत्वाचा स्वामी आहे. मी तुला नवरत्नजडित सिंहासन अर्पण करतो.
पाद्य (पाय धुणे)
काय करावे: पळीने देवाच्या चरणांवर (ताम्हनात) थोडे पाणी सोडा.
एतावानस्य महिमा । अतो ज्यायांश्च पूरुषः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि । त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥ ॐ श्री दुर्गापरमेश्वर्यै नमः । पादयोः पाद्यं समर्पयामि ॥
अर्थ: एवढा त्याचा महिमा, आणि पुरुष त्याहूनही श्रेष्ठ आहे; सर्व प्राणी त्याचा केवळ एक चतुर्थांश आहेत. तुझे पाय धुण्यासाठी मी पाणी अर्पण करतो.
अर्घ्य
काय करावे: थोडे गंध आणि अक्षता घातलेले थोडे पाणी देवाच्या हातांकडे अर्पण करा.
त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः । पादोऽस्येहाऽऽभवात्पुनः । ततो विष्वङ्व्यक्रामत् । साशनानशने अभि ॥ ॐ श्री दुर्गापरमेश्वर्यै नमः । हस्तयोः अर्घ्यं समर्पयामि ॥
अर्थ: पुरुषाचे तीन चतुर्थांश वर उन्नत झाले; एक चतुर्थांश हे जग झाले. तुझ्या हातांसाठी मी पाणी अर्पण करतो.
आचमनीय
काय करावे: देवाला आचमनासाठी त्याच्या मुखाकडे थोडे पाणी अर्पण करा.
तस्माद्विराडजायत । विराजो अधि पूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत । पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥ ॐ श्री दुर्गापरमेश्वर्यै नमः । मुखे आचमनीयं समर्पयामि ॥
अर्थ: त्याच्यापासून विश्व जन्मले आणि तो ते व्यापून आहे. आचमनासाठी मी पाणी अर्पण करतो.
पंचामृत स्नान
काय करावे: प्रत्येकासाठीची ओळ म्हणत दूध, दही, तूप, मध आणि साखर यांनी एकेक करून देवाला स्नान घाला (प्रतिमा असल्यास फुलाने शिंपडा). मग शुद्ध पाणी शिंपडा.
क्षीरम् — आप्यायस्व समेतु ते विश्वतः सोम वृष्णियम् । भवा वाजस्य सङ्गथे ॥ दधि — दधिक्राव्णो अकारिषं जिष्णोरश्वस्य वाजिनः । सुरभि नो मुखा करत्प्र ण आयूंषि तारिषत् ॥ घृतम् — शुक्रमसि ज्योतिरसि तेजोऽसि देवो वस्सवितोत्पुनात्वच्छिद्रेण पवित्रेण वसोस्सूर्यस्य रश्मिभिः ॥ मधु — मधुवाता ऋतायते मधुक्षरन्ति सिन्धवः । माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः ॥ शर्करा — स्वादुः पवस्व दिव्याय जन्मने स्वादुरिन्द्राय सुहवीतु नाम्ने ॥ पञ्चामृत स्नानं समर्पयामि ॥
अर्थ: दूध, दही, तूप, मध आणि साखर या पाच अमृतांनी देवाला स्नान घालणे.
स्नान
काय करावे: फुलाने देवावर शुद्ध पाणी शिंपडा, मग पुसून पुन्हा जागेवर ठेवा.
यत्पुरुषेण हविषा । देवा यज्ञमतन्वत । वसन्तो अस्यासीदाज्यम् । ग्रीष्म इध्मश्शरद्धविः ॥ ॐ श्री दुर्गापरमेश्वर्यै नमः । शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि ॥
अर्थ: देवांनी पुरुषालाच हवि करून यज्ञ केला. मी शुद्ध जलाचे स्नान अर्पण करतो.
वस्त्र
काय करावे: हळद लावलेल्या कापसाच्या वस्त्राची जोडी (किंवा नवे वस्त्र / खण) देवाला अर्पण करा.
सप्तास्यासन्परिधयः । त्रिः सप्त समिधः कृताः । देवा यद्यज्ञं तन्वानाः । अबध्नन्पुरुषं पशुम् ॥ ॐ श्री दुर्गापरमेश्वर्यै नमः । रक्तवस्त्रयुग्मं समर्पयामि ॥
अर्थ: त्या यज्ञाला सात परिधी आणि एकवीस समिधा होत्या. मी वस्त्रांची जोडी अर्पण करतो.
यज्ञोपवीत (जानवे)
काय करावे: जानवे अर्पण करा, किंवा त्याऐवजी अक्षता वाहा.
तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् । पुरुषं जातमग्रतः । तेन देवा अयजन्त । साध्या ऋषयश्च ये ॥ ॐ श्री दुर्गापरमेश्वर्यै नमः । माङ्गल्यसूत्रं कञ्चुकं च समर्पयामि ॥
अर्थ: त्यांनी प्रथम जन्मलेल्या पुरुषाला यज्ञात अभिषिक्त केले. मी यज्ञोपवीत अर्पण करतो.
गंध (चंदन)
काय करावे: अनामिकेने देवाला चंदनाचे गंध लावा, मग हळद-कुंकू वाहा.
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः । सम्भृतं पृषदाज्यम् । पशूंस्तांश्चक्रे वायव्यान् । आरण्यान्ग्राम्याश्च ये ॥ ॐ श्री दुर्गापरमेश्वर्यै नमः । श्रीगन्धं समर्पयामि ॥
अर्थ: त्या यज्ञातून दही आणि तूप निर्माण झाले. मी सुगंधी चंदन अर्पण करतो.
अक्षता
काय करावे: अलंकारांच्या ठिकाणी अक्षता (हळद लावलेले तांदूळ) वाहा.
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः । ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्मात् । यजुस्तस्मादजायत ॥ ॐ श्री दुर्गापरमेश्वर्यै नमः । अलङ्करणार्थं अक्षतान् समर्पयामि ॥
अर्थ: त्या यज्ञातून ऋग्वेद, सामवेद आणि यजुर्वेद जन्मले. मी अलंकार म्हणून अक्षता अर्पण करतो.
पुष्प (फुले)
काय करावे: देवाला फुले, तुळस आणि हार अर्पण करा.
तस्मादश्वा अजायन्त । ये के चोभयादतः । गावो ह जज्ञिरे तस्मात् । तस्माज्जाता अजावयः ॥ ॐ श्री दुर्गापरमेश्वर्यै नमः । पुष्पैः पूजयामि ॥
अर्थ: त्यातून घोडे, गायी, शेळ्या आणि मेंढ्या जन्मल्या. मी फुलांनी तुझी पूजा करतो.
अंगपूजा आणि नामावली
Anga pooja
काय करावे: For each line offer kumkum, a flower or akshata at the part of the Goddess named, from the feet up to the head, and the last one over the whole form.
ॐ दुर्गायै नमः — पादौ पूजयामि । ॐ गिरिजायै नमः — गुल्फौ पूजयामि । ॐ अपर्णायै नमः — जानुनी पूजयामि । ॐ महिषासुरमर्दिन्यै नमः — ऊरू पूजयामि । ॐ भवान्यै नमः — कटिं पूजयामि । ॐ कात्यायन्यै नमः — नाभिं पूजयामि । ॐ जगन्मात्रे नमः — उदरं पूजयामि । ॐ चण्डिकायै नमः — हृदयं पूजयामि । ॐ सिंहवाहिन्यै नमः — बाहून् पूजयामि । ॐ शूलधारिण्यै नमः — हस्तौ पूजयामि । ॐ कम्बुकण्ठ्यै नमः — कण्ठं पूजयामि । ॐ चन्द्रमुख्यै नमः — मुखं पूजयामि । ॐ त्रिनेत्रायै नमः — नेत्राणि पूजयामि । ॐ शिवायै नमः — ललाटं पूजयामि । ॐ सर्वमङ्गलायै नमः — शिरः पूजयामि । ॐ श्री दुर्गापरमेश्वर्यै नमः — सर्वाण्यङ्गानि पूजयामि ॥
अर्थ: Worshipping each limb of the Goddess with one of her names (Durga, Girija, Aparna, slayer of Mahisha, Bhavani, Katyayani and others), from the feet to the head, and then the whole form.
भाषांतर तयार होईपर्यंत हा भाग इंग्रजीत दाखवला आहे.
अष्टोत्तर शतनामावली
Durga ashtottara shatanamavali (108 names)
काय करावे: Read the 108 names of Durga. With each name offer a pinch of kumkum (kumkum archana), a red flower or akshata at the Goddess's feet. Families who read the Lalita sahasranamam may do that here as well.
ॐ दुर्गायै नमः । ॐ शिवायै नमः । ॐ महालक्ष्म्यै नमः । ॐ महागौर्यै नमः । ॐ चण्डिकायै नमः । ॐ सर्वज्ञायै नमः । ॐ सर्वालोकेश्यै नमः । ॐ सर्वकर्मफलप्रदायै नमः । ॐ सर्वतीर्थमय्यै नमः । ॐ पुण्यायै नमः । ॐ देवयोनये नमः । ॐ अयोनिजायै नमः । ॐ भूमिजायै नमः । ॐ निर्गुणायै नमः । ॐ आधारशक्त्यै नमः । ॐ अनीश्वर्यै नमः । ॐ निर्गुणायै नमः । ॐ निरहङ्कारायै नमः । ॐ सर्वगर्वविमर्दिन्यै नमः । ॐ सर्वलोकप्रियायै नमः । ॐ वाण्यै नमः । ॐ सर्वविद्याधिदेवतायै नमः । ॐ पार्वत्यै नमः । ॐ देवमात्रे नमः । ॐ वनीश्यै नमः । ॐ विन्ध्यवासिन्यै नमः । ॐ तेजोवत्यै नमः । ॐ महामात्रे नमः । ॐ कोटिसूर्यसमप्रभायै नमः । ॐ देवतायै नमः । ॐ वह्निरूपायै नमः । ॐ सतेजसे नमः । ॐ वर्णरूपिण्यै नमः । ॐ गुणाश्रयायै नमः । ॐ गुणमध्यायै नमः । ॐ गुणत्रयविवर्जितायै नमः । ॐ कर्मज्ञानप्रदायै नमः । ॐ कान्तायै नमः । ॐ सर्वसंहारकारिण्यै नमः । ॐ धर्मज्ञानायै नमः । ॐ धर्मनिष्ठायै नमः । ॐ सर्वकर्मविवर्जितायै नमः । ॐ कामाक्ष्यै नमः । ॐ कामसंहर्त्र्यै नमः । ॐ कामक्रोधविवर्जितायै नमः । ॐ शाङ्कर्यै नमः । ॐ शाम्भव्यै नमः । ॐ शान्तायै नमः । ॐ चन्द्रसूर्याग्निलोचनायै नमः । ॐ सुजयायै नमः । ॐ जयभूमिष्ठायै नमः । ॐ जाह्नव्यै नमः । ॐ जनपूजितायै नमः । ॐ शास्त्रायै नमः । ॐ शास्त्रमय्यै नमः । ॐ नित्यायै नमः । ॐ शुभायै नमः । ॐ चन्द्रार्धमस्तकायै नमः । ॐ भारत्यै नमः । ॐ भ्रामर्यै नमः । ॐ कल्पायै नमः । ॐ कराल्यै नमः । ॐ कृष्णपिङ्गलायै नमः । ॐ ब्राह्म्यै नमः । ॐ नारायण्यै नमः । ॐ रौद्र्यै नमः । ॐ चन्द्रामृतपरिस्रुतायै नमः । ॐ ज्येष्ठायै नमः । ॐ इन्दिरायै नमः । ॐ महामायायै नमः । ॐ जगत्सृष्ट्यधिकारिण्यै नमः । ॐ ब्रह्माण्डकोटिसंस्थानायै नमः । ॐ कामिन्यै नमः । ॐ कमलालयायै नमः । ॐ कात्यायन्यै नमः । ॐ कलातीतायै नमः । ॐ कालसंहारकारिण्यै नमः । ॐ योगनिष्ठायै नमः । ॐ योगिगम्यायै नमः । ॐ योगिध्येयायै नमः । ॐ तपस्विन्यै नमः । ॐ ज्ञानरूपायै नमः । ॐ निराकारायै नमः । ॐ भक्ताभीष्टफलप्रदायै नमः । ॐ भूतात्मिकायै नमः । ॐ भूतमात्रे नमः । ॐ भूतेश्यै नमः । ॐ भूतधारिण्यै नमः । ॐ स्वधानारीमध्यगतायै नमः । ॐ षडाधाराधिवर्धिन्यै नमः । ॐ मोहितायै नमः । ॐ अंशुभवायै नमः । ॐ शुभ्रायै नमः । ॐ सूक्ष्मायै नमः । ॐ मात्रायै नमः । ॐ निरालसायै नमः । ॐ निम्नगायै नमः । ॐ नीलसङ्काशायै नमः । ॐ नित्यानन्दिन्यै नमः । ॐ हरायै नमः । ॐ परायै नमः । ॐ सर्वज्ञानप्रदायै नमः । ॐ अनन्तायै नमः । ॐ सत्यायै नमः । ॐ दुर्लभरूपिण्यै नमः । ॐ सरस्वत्यै नमः । ॐ सर्वगतायै नमः । ॐ सर्वाभीष्टप्रदायिन्यै नमः ॥ ॐ श्री दुर्गापरमेश्वर्यै नमः । अष्टोत्तरशतनामपूजां समर्पयामि ॥
अर्थ: Salutations to Durga by her 108 names, which praise her as Shiva's consort, Mahalakshmi, Chandika, Parvati, Katyayani, Saraswati, the power behind creation and the giver of all that devotees seek.
भाषांतर तयार होईपर्यंत हा भाग इंग्रजीत दाखवला आहे.
उपचार आणि आरती
धूप (उदबत्ती)
काय करावे: देवासमोर उदबत्ती गोलाकार ओवाळा आणि घंटा वाजवा.
यत्पुरुषं व्यदधुः । कतिधा व्यकल्पयन् । मुखं किमस्य कौ बाहू । कावूरू पादावुच्येते ॥ वनस्पत्युद्भवैर्दिव्यैः नानागन्धैः सुसंयुतः । आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ श्री दुर्गापरमेश्वर्यै नमः । धूपमाघ्रापयामि ॥
अर्थ: पुरुषाचे विभाग कसे केले गेले? वृक्षांपासून बनलेला सुगंधी धूप मी अर्पण करतो; त्याचा स्वीकार कर.
दीप (दिवा)
काय करावे: घंटा वाजवत तुपाचा दिवा देवासमोर गोलाकार ओवाळा.
ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् । बाहू राजन्यः कृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः । पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥ साज्यं त्रिवर्तिसंयुक्तं वह्निना योजितं मया । गृहाण मङ्गलं दीपं त्रैलोक्यतिमिरापहम् ॥ ॐ श्री दुर्गापरमेश्वर्यै नमः । दीपं दर्शयामि ॥
अर्थ: त्याचे मुख ज्ञानी झाले, बाहू योद्धे, मांड्या व्यापारी आणि पाय कष्टकरी झाले. त्रैलोक्याचा अंधार दूर करणारा हा तीन वातींचा मंगल दीप स्वीकार.
नैवेद्य
काय करावे: प्रसाद, केळी आणि फळे देवासमोर ठेवा. त्यांच्याभोवती पाणी फिरवा, मग "प्राणाय स्वाहा" इत्यादी म्हणत उजव्या हाताने पाच वेळा देवाला नैवेद्य दाखवा. मध्ये आणि शेवटी पाणी सोडा.
चन्द्रमा मनसो जातः । चक्षोः सूर्यो अजायत । मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च । प्राणाद्वायुरजायत ॥ ॐ भूर्भुवस्सुवः । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ सत्यं त्वर्तेन परिषिञ्चामि (सायङ्काले — ऋतं त्वा सत्येन परिषिञ्चामि) । अमृतमस्तु । अमृतोपस्तरणमसि ॥ ॐ प्राणाय स्वाहा । ॐ अपानाय स्वाहा । ॐ व्यानाय स्वाहा । ॐ उदानाय स्वाहा । ॐ समानाय स्वाहा ॥ मध्ये मध्ये पानीयं समर्पयामि । अमृतापिधानमसि । उत्तरापोशनं समर्पयामि । हस्तौ प्रक्षालयामि । पादौ प्रक्षालयामि । शुद्धाचमनीयं समर्पयामि ॥ ॐ श्री दुर्गापरमेश्वर्यै नमः । महानैवेद्यं समर्पयामि ॥
अर्थ: त्याच्या मनापासून चंद्र आणि डोळ्यांपासून सूर्य जन्मला. मी हा महानैवेद्य अर्पण करतो; तो अमृतमय होवो.
तांबूल (विडा)
काय करावे: सुपारीसह दोन विड्याची पाने (आणि एक केळे) देवाला अर्पण करा.
नाभ्या आसीदन्तरिक्षम् । शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत । पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात् । तथा लोकां अकल्पयन् ॥ पूगीफलसमायुक्तं नागवल्लीदलैर्युतम् । कर्पूरचूर्णसंयुक्तं ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम् ॥ ॐ श्री दुर्गापरमेश्वर्यै नमः । ताम्बूलं समर्पयामि ॥
अर्थ: त्याच्या नाभीतून अंतरिक्ष, मस्तकातून स्वर्ग आणि पायांतून पृथ्वी निर्माण झाली. सुपारी, विड्याची पाने आणि कापूर असलेला हा तांबूल स्वीकार.
नीराजन (कापूर आरती)
काय करावे: आरतीच्या ताटात कापूर लावा आणि घंटा वाजवत देवासमोर घड्याळाच्या दिशेने ओवाळा. सर्वांनी उभे राहावे. मग उपस्थित सर्वांना आरती द्या; त्यांनी दोन्ही हातांनी आरती घेऊन डोळ्यांना लावावी.
वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम् । आदित्यवर्णं तमसस्तु पारे । सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः । नामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्ते ॥ सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके । शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते ॥ ॐ श्री दुर्गापरमेश्वर्यै नमः । कर्पूर नीराजनं दर्शयामि ॥
अर्थ: सूर्यासारख्या तेजस्वी, अंधाराच्या पलीकडील या महान पुरुषाला मी जाणतो. मी तुला कापूर आरती दाखवतो.
मंत्रपुष्प
काय करावे: दोन्ही हातांत फुले आणि अक्षता घ्या, मंत्र म्हणा आणि ती देवाच्या चरणी वाहा.
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः । तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्ते । यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥ कात्यायनाय विद्महे कन्यकुमारि धीमहि । तन्नो दुर्गिः प्रचोदयात् ॥ ॐ श्री दुर्गापरमेश्वर्यै नमः । मन्त्रपुष्पं समर्पयामि ॥
अर्थ: देवांनी यज्ञाने यज्ञाची उपासना केली; तेच पहिले धर्म होते. आम्ही नारायणाला जाणतो, वासुदेवाचे ध्यान करतो; विष्णू आम्हाला प्रेरणा देवो.
प्रदक्षिणा व नमस्कार3 वेळा म्हणा
काय करावे: देवाभोवती घड्याळाच्या दिशेने तीन प्रदक्षिणा घाला (किंवा उभ्या जागी स्वतःभोवती फिरा), मग नमस्कार करा. पुरुष साष्टांग नमस्कार करू शकतात; स्त्रियांनी गुडघे टेकून नमस्कार करावा.
यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च । तानि तानि प्रणश्यन्ति प्रदक्षिण पदे पदे ॥ पापोऽहं पापकर्माहं पापात्मा पापसम्भवः । त्राहि मां कृपया देवि शरणागतवत्सले ॥ अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम । तस्मात्कारुण्यभावेन रक्ष रक्ष महेश्वरि ॥ ॐ श्री दुर्गापरमेश्वर्यै नमः । प्रदक्षिण नमस्कारान् समर्पयामि ॥
अर्थ: प्रदक्षिणेच्या प्रत्येक पावलागणिक मागील जन्मांची सर्व पापे नष्ट होतात. तुझ्याशिवाय मला दुसरा आधार नाही; हे जनार्दना, करुणेने माझे रक्षण कर.
अपराजिता पूजा
Aparajita pooja: invocation
काय करावे: In the afternoon, at a clean place to the north-east of the house (or at the Shami tree), draw an eight-petalled lotus with rice flour or kumkum. Put akshata in the middle for Aparajita, on its right for Jaya and on its left for Vijaya, saying each line.
ॐ अपराजितायै नमः । मध्ये अपराजितामावाहयामि ॥ ॐ क्रियाशक्त्यै नमः । दक्षिणे जयामावाहयामि ॥ ॐ उमायै नमः । वामे विजयामावाहयामि ॥
अर्थ: Salutations to Aparajita, the unconquered; I invite her in the middle. Salutations to Kriyashakti; I invite Jaya on the right. Salutations to Uma; I invite Vijaya on the left.
भाषांतर तयार होईपर्यंत हा भाग इंग्रजीत दाखवला आहे.
Aparajita pooja: worship and prayer
काय करावे: Offer gandham, kumkum, flowers and akshata at the three places, show agarbatti and the lamp, offer a fruit or sweet, then pray with joined palms for victory in all your work.
ॐ अपराजितायै नमः । ॐ जयायै नमः । ॐ विजयायै नमः । गन्धं पुष्पाणि अक्षतान् धूपं दीपं नैवेद्यं च समर्पयामि ॥ हारेण तु विचित्रेण भास्वत्कनकमेखला । अपराजिता भद्ररता करोतु विजयं मम ॥
अर्थ: Salutations to Aparajita, Jaya and Vijaya; I offer sandal, flowers, akshata, incense, light and food. May Aparajita, adorned with a wonderful necklace and a shining golden girdle, who delights in good, grant me victory.
भाषांतर तयार होईपर्यंत हा भाग इंग्रजीत दाखवला आहे.
शमी पूजा
Shami pooja
काय करावे: At the Shami (jammi) tree, sprinkle water at its root, apply turmeric and kumkum to the trunk, tie a turmeric thread if it is your custom, offer flowers and akshata, light the lamp and agarbatti and offer naivedyam.
ॐ शम्यै नमः । हरिद्राकुङ्कुमगन्धान् समर्पयामि । पुष्पाक्षतान् समर्पयामि । धूपं दीपं नैवेद्यं च समर्पयामि ॥
अर्थ: Salutations to the Shami tree; I offer turmeric, kumkum, sandal, flowers, akshata, incense, light and food.
भाषांतर तयार होईपर्यंत हा भाग इंग्रजीत दाखवला आहे.
Shami prayer
काय करावे: With joined palms before the tree, say the shlokas.
शमी शमयते पापं शमी शत्रुविनाशिनी । अर्जुनस्य धनुर्धारी रामस्य प्रियदर्शिनी ॥ करिष्यमाणयात्रायां यथाकालं सुखं मया । तत्र निर्विघ्नकर्त्री त्वं भव श्रीरामपूजिते ॥
अर्थ: The Shami removes sin and destroys enemies; it held Arjuna's bow and was dear to Shri Rama. In the journeys I will make, O Shami worshipped by Shri Rama, make my way easy and free of obstacles.
भाषांतर तयार होईपर्यंत हा भाग इंग्रजीत दाखवला आहे.
Pradakshina of the Shami tree (3 times)3 वेळा म्हणा
काय करावे: Walk around the tree clockwise three times, saying the shloka once for each round, then bow.
अमङ्गलानां शमनीं शमनीं दुष्कृतस्य च । दुःस्वप्ननाशिनीं धन्यां प्रपद्येऽहं शमीं शुभाम् ॥
अर्थ: I take refuge in the auspicious, blessed Shami, which calms inauspicious things, removes misdeeds and destroys bad dreams.
भाषांतर तयार होईपर्यंत हा भाग इंग्रजीत दाखवला आहे.
Exchanging Shami leaves
काय करावे: Pluck a few Shami leaves gently, without breaking branches. Some families write their wishes or "Shri Rama" on a paper and keep it in the tree. Bring the leaves home, keep a few in the pooja room, and give them to elders, family and friends as "gold", touching their feet and wishing them victory; they bless you in return. It is auspicious to see the palapitta (Indian roller) on this day.
भाषांतर तयार होईपर्यंत हा भाग इंग्रजीत दाखवला आहे.
व्रत कथा
Chapter 1 — Victory of the Goddess
After nine days of battle the Goddess slew Mahishasura, and on the tenth day, Dashami, the gods celebrated her victory. So the day is called Vijayadashami, the tenth day of victory. Whatever is begun on this day, in the vijaya muhurtham of the afternoon, is said to succeed.
अध्याय संपल्यावर हातातील अक्षता देवाला वाहा.
Chapter 2 — Shri Rama and Aparajita
Before setting out to fight Ravana, Shri Rama worshipped the Goddess and asked for victory. It is said that on this day he worshipped Aparajita, the unconquered one, and the Shami tree, set out with his army, and won. In the north, Ravana's effigy is burnt on this day as the victory of good over evil. Kings of old, too, worshipped Aparajita and the Shami and crossed the borders of their kingdom (seemollanghanam) on this day.
अध्याय संपल्यावर हातातील अक्षता देवाला वाहा.
Chapter 3 — The Pandavas and the Shami tree
When the Pandavas began their year in disguise, they hid their weapons in a Shami tree near the cremation ground outside Virata's city, so that no one would touch them. At the end of the year, on Vijayadashami, Arjuna came to the tree, worshipped it, took down the Gandiva and the other weapons, and defeated the whole Kaurava army that had come to seize Virata's cattle. Because the Shami guarded their weapons and gave them victory, the Shami is worshipped on this day, and its leaves are exchanged as gold, with wishes for victory and blessings from elders.
अध्याय संपल्यावर हातातील अक्षता देवाला वाहा.
समाप्ती
Prayer for forgiveness
काय करावे: Join the palms and ask the Goddess to forgive any mistakes. Then pour a little water over akshata saying the last line, offering the merit of the pooja to her.
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं परमेश्वरि । यत्पूजितं मया देवि परिपूर्णं तदस्तु ते ॥ अपराधसहस्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया । दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व परमेश्वरि ॥ अनेन मया कृत पूजया भगवती सर्वात्मका श्री दुर्गापरमेश्वरी सुप्रीता सुप्रसन्ना वरदा भवतु ॥
अर्थ: Whatever I have worshipped without proper mantra, action or devotion, O Supreme Goddess, let it be complete. Forgive the thousands of mistakes I make day and night, taking me as your servant. May the Goddess be pleased and grant boons.
भाषांतर तयार होईपर्यंत हा भाग इंग्रजीत दाखवला आहे.
Udvasana of the Navaratri kalasham
काय करावे: If you kept a Navaratri kalasham or bommala koluvu, do a short pooja with harati, offer akshata, gently move the kalasham towards the north and say the mantra. Sprinkle the kalasha water in the house, and pack the dolls away. Tools and books from Ayudha pooja may now be taken back into use.
यान्तु देवगणाः सर्वे पूजामादाय मामकीम् । इष्टकामप्रसिद्ध्यर्थं पुनरागमनाय च ॥ ॐ श्री दुर्गापरमेश्वरीं यथास्थानं प्रवेशयामि । शोभनार्थे पुनरागमनाय च ॥
अर्थ: May all the gods go, taking my worship, to fulfil my wishes and to come again. I return Sri Durga Parameshvari to her abode, and pray that she come again for our good.
भाषांतर तयार होईपर्यंत हा भाग इंग्रजीत दाखवला आहे.
Prasadam and blessings
काय करावे: Take the prasadam and share it. Seek the blessings of elders. Children may begin learning (aksharabhyasam) by writing "Om" or "Shri" on rice or a slate. Those who kept the Navaratri fast end it today.
भाषांतर तयार होईपर्यंत हा भाग इंग्रजीत दाखवला आहे.
🙏 पूजा संपन्न
देव तुम्हाला आणि तुमच्या कुटुंबाला आरोग्य, शांती आणि समृद्धी देवो. प्रसाद सर्वांना वाटा.