वास्तुपुरुषाची कथा
मत्स्य पुराण सांगते की शिवाच्या अंधकासुराशी झालेल्या युद्धात एक प्रचंड जीव उत्पन्न झाला आणि तो वाढत वाढत संपूर्ण पृथ्वी व्यापू लागला. देवांनी त्याला जमिनीवर दाबून धरले, प्रत्येक देवता त्याच्या शरीराच्या एका भागावर. मग ब्रह्मदेवाने त्याला वर दिला: प्रत्येक बांधकामाच्या सुरुवातीला त्याची पूजा होईल, आणि त्या पूजेसह बांधलेले घर समृद्ध होईल.
हाच वास्तुपुरुष. तो पालथा झोपलेला आहे, डोके ईशान्येला आणि पाय नैऋत्येला. त्याच्यावर काढलेला, प्रत्येक देवता आपापल्या चौकोनात असलेला आराखडा म्हणजे वास्तुपुरुष मंडल.
वास्तुपुरुष मंडल: ८१ आणि ६४ पद
मंडल म्हणजे पद नावाच्या समान चौकोनांत विभागलेला एक चौरस. मयमतम् एका चौकोनापासून हजाराहून अधिक चौकोनांपर्यंत मंडलांची पूर्ण मालिका वर्णन करतो. त्यांपैकी दोन सर्वाधिक वापरले जातात: ८१ पदांचे मंडल (९ × ९, ज्याला परमशायिक म्हणतात) आणि ६४ पदांचे मंडल (८ × ८, ज्याला मंडूक किंवा चंडित म्हणतात).
दक्षिण भारतातील सर्वसाधारण प्रथेत, आणि बृहत्संहितेच्या वर्णनात, घरांची आखणी ८१ पदांच्या आराखड्यावर होते, तर ६४ पदांचा आराखडा मुख्यतः मंदिरांसाठी वापरला जातो. याबाबत ग्रंथांत एकवाक्यता नाही, आणि काही ग्रंथ ६४ पदांचा आराखडा घरांनाही लावतात.
- मंडलावर ४५ देवता असतात: बाहेरील फेऱ्यात ३२, मध्याभोवती १२, आणि मध्यभागी ब्रह्मा.
- बाहेरील फेऱ्यात ते ३२ पद असतात, जे मुख्य दरवाजा आणि आवाराचे फाटक ठेवण्यासाठी वापरले जातात.
- आराखड्याच्या मुख्य रेषा जिथे एकमेकींना छेदतात ती मर्मस्थाने, म्हणजे वास्तुपुरुषाचे नाजूक बिंदू. खांब, खड्डे किंवा जड खुंट्यांनी त्यांना भेदू नये, असा ग्रंथांचा इशारा आहे.
वास्तुपुरुष मंडल (८१ पद)
९ × ९ चा चौकोनी आराखडा. मधले ९ चौकोन म्हणजे ब्रह्मस्थान; त्याभोवती आतील देवता आणि बाहेरच्या फेऱ्यात ३२ देवता असतात.
- ब्रह्मा · ब्रह्मस्थान
- आतील देवता
- बाहेरील फेरा: ३२ देवता
पूर्व: 1 ईश · 2 पर्जन्य · 3 जयंत · 4 इंद्र · 5 सूर्य · 6 सत्य · 7 भृश · 8 अंतरिक्ष
दक्षिण: 9 अग्नी · 10 पूषा · 11 वितथ · 12 गृहक्षत · 13 यम · 14 गंधर्व · 15 भृंगराज · 16 मृग
पश्चिम: 17 पितृ · 18 दौवारिक · 19 सुग्रीव · 20 पुष्पदंत · 21 वरुण · 22 असुर · 23 शोष · 24 पापयक्ष्मा
उत्तर: 25 रोग · 26 नाग · 27 मुख्य · 28 भल्लाट · 29 सोम · 30 भुजग · 31 अदिती · 32 दिती
ब्रह्मस्थान: घराचा मध्य
८१ पदांच्या आराखड्यातील मधले नऊ पद ब्रह्मदेवाचे आहेत. हेच ब्रह्मस्थान, घराचे हृदय. ते मोकळे असावे असे ग्रंथ सांगतात: त्यावर खांब, भिंत, शौचालय, जिना किंवा जड भार नसावा.
जुनी तेलुगू घरे, म्हणजे गोदावरी जिल्ह्यांतील मंडुवा घरे, यांच्या मध्यभागी आकाशाकडे उघडे अंगण असे, आणि केरळच्या नालुकेट्टू घरात नडुमुट्टम असते. दोन्ही ब्रह्मस्थान प्रकाश आणि हवेसाठी मोकळे ठेवतात. आधुनिक घरात मध्यभाग दिवाणखाना किंवा मार्गिका म्हणून ठेवा, पसारा न करता आणि भरपूर उजेडासह.

आठ दिशा आणि मध्य
प्रत्येक दिशेचे रक्षण एक दिक्पाल करतो: पूर्वेला इंद्र, आग्नेयेला अग्नी, दक्षिणेला यम, नैऋत्येला निऋती, पश्चिमेला वरुण, वायव्येला वायू, उत्तरेला कुबेर आणि ईशान्येला ईशान, तर मध्यभागी ब्रह्मा. ज्योतिष परंपरेनुसार दिशांना ग्रह दिले आहेत: पूर्वेला सूर्य, आग्नेयेला शुक्र, दक्षिणेला मंगळ, नैऋत्येला राहू, पश्चिमेला शनी, वायव्येला चंद्र, उत्तरेला बुध आणि ईशान्येला गुरू.
पंचमहाभूते कोपऱ्यांशी आणि मध्याशी जोडली जातात: ईशान्येला जल, आग्नेयेला अग्नी, नैऋत्येला पृथ्वी, वायव्येला वायू आणि मध्यभागी आकाश. तत्त्वांची ही मांडणी नंतरच्या काळातील पद्धतशीर रचना आहे; शास्त्रग्रंथ मुख्यतः देवतांबद्दल बोलतात, पण ही मांडणी त्यांच्याशी जुळते: अग्नीच्या कोपऱ्यात अग्नी, ईशानाच्या कोपऱ्यात जल.
आठ दिशा आणि मध्य
प्रत्येक दिशा, तिचा दिक्पाल (रक्षक देवता), तिचा ग्रह आणि कोपऱ्यांसाठी व मध्यासाठी तिचे तत्त्व.
- ■ देवता
- ■ ग्रह
- ■ तत्त्व
- उत्तर दिशा वर आहे
| देवता | ग्रह | तत्त्व | योग्य उपयोग | |
|---|---|---|---|---|
| उत्तरउत्तर | कुबेर | बुध | — | धन, दिवाणखाना, मोकळी जागा, तिजोरी |
| ईशान्यईशान्य | ईशान | गुरू | जल | देवघर, पाण्याचा स्रोत, मोकळे आणि स्वच्छ |
| पूर्वपूर्व | इंद्र | सूर्य | — | मुख्य दरवाजा, खिडक्या, सकाळचा प्रकाश |
| आग्नेयआग्नेय | अग्नी | शुक्र | अग्नी | स्वयंपाकघर, वीज मीटर, अग्नी |
| दक्षिणदक्षिण | यम | मंगळ | — | शयनकक्ष, जड भिंती, जिना |
| नैऋत्यनैऋत्य | निऋती | राहू | पृथ्वी | मुख्य शयनकक्ष, जड सामान, ओव्हरहेड टाकी |
| पश्चिमपश्चिम | वरुण | शनी | — | जेवणघर, मुले, अभ्यास, जिना |
| वायव्यवायव्य | वायू | चंद्र | वायू | पाहुणे, धान्याचे कोठार, वाहने, शौचालय |
| मध्यब्रह्मस्थान | ब्रह्मा | — | आकाश | मोकळे, प्रकाशमान आणि स्वच्छ ठेवावे |
उतार, उंची आणि मोकळ्या जागा
बृहत्संहितेत आढळणारे आणि प्रत्येक प्रादेशिक परंपरेत पाळले जाणारे, सर्वाधिक मान्य तत्त्व जमिनीच्या ठेवणीबद्दल आणि घराच्या वजनाबद्दल आहे:
- उतार: जमीन आणि फरशी उत्तर, पूर्व आणि सर्वात जास्त ईशान्येकडे उतरती असावी. पावसाचे पाणी आणि सांडपाणी त्याच बाजूने घराबाहेर जावे.
- उंची: दक्षिण आणि पश्चिम बाजू उंच आणि जड असाव्यात, नैऋत्य सर्वात उंच. या दोन बाजूंच्या संरक्षक भिंती अनेकदा अधिक उंच बांधल्या जातात.
- मोकळ्या जागा: उत्तर आणि पूर्वेला जास्त दरवाजे आणि खिडक्या, दक्षिण आणि पश्चिमेला कमी आणि लहान.
- मोकळी जमीन: भूखंडाच्या दक्षिण आणि पश्चिमेपेक्षा उत्तर आणि पूर्वेला जास्त मोकळी जागा सोडा.
- तेलुगू प्रथेत घराचे दरवाजे मोजले जातात आणि सम संख्या पसंत केली जाते, पण शेवटी शून्य येणारी एकूण संख्या (१०, २०) टाळली जाते. हा प्रादेशिक रिवाज आहे, संस्कृत ग्रंथांचा नियम नव्हे.

नंतरच्या ग्रंथांतील सोळा विभाग
नंतरचे ग्रंथ (ही योजना सहसा विश्वकर्मा प्रकाशमधून उद्धृत केली जाते) घराचे सोळा विभाग करून प्रत्येकाला एक उपयोग देतात: पूर्वेला स्नान, आग्नेयेला स्वयंपाकघर, दक्षिणेला झोप, नैऋत्येला जड सामान, पश्चिमेला जेवण, वायव्येला धान्याचे कोठार, उत्तरेला खजिना आणि ईशान्येला देवघर, आणि त्यांच्या मधले विभाग.
आजची प्रथा यातील बहुतेक गोष्टी ठेवते, पण मुख्य शयनकक्ष नैऋत्येला नेते आणि शौचालये वायव्येला किंवा पश्चिमेला ठेवते. जिथे आजची प्रथा ग्रंथांपेक्षा वेगळी आहे, तिथे खोल्यांची पाने तुम्हाला दोन्ही सांगतात.
