भूखंडाचा आकार
चौरस भूखंड (चतुरस्र) सर्वोत्तम, यावर सर्व ग्रंथांचे एकमत आहे. आयताची लांबी रुंदीच्या साधारण दुपटीपेक्षा जास्त नसेल तर तो चांगला; त्याहून लांब भूखंड कमी चांगले मानले जातात. गोल, त्रिकोणी आणि अनेक बाजूंचे भूखंड घरांसाठी टाळले जातात.
- गोमुखी (गायीच्या तोंडासारखा): पुढे अरुंद, मागे रुंद. दक्षिण भारतीय प्रथेत घरांसाठी चांगला.
- सिंहमुखी (सिंहाच्या तोंडासारखा): पुढे रुंद, मागे अरुंद. दुकाने आणि व्यवसायासाठी योग्य, घरांसाठी नव्हे.
- वाढलेले कोपरे: ईशान्याकडे वाढलेला भाग चांगला. इतर कोपऱ्यांचे, विशेषतः नैऋत्य आणि आग्नेयाचे, वाढलेले भाग दोष आहेत.
- कापलेले कोपरे: ईशान्य कापलेला असणे हा आकाराचा सर्वात गंभीर दोष; इतर कोपरे कापलेले असणे हे कमी दोष.
- वेडेवाकडे भूखंड: संरक्षक भिंतीने त्यांना चौरस करा आणि घर चौरस भागावर बांधा. उरलेल्या तुकड्यात बाग करता येते.
भूखंडाचे आकार एका नजरेत
- चौरस✓ चांगला
- आयत, १ : २ पर्यंत✓ चांगला
- १ : २ पेक्षा लांब✕ टाळावा
- गोमुखी (पुढे अरुंद)✓ चांगला
- सिंहमुखी (पुढे रुंद)◐ फक्त दुकानांसाठी
- ईशान्य वाढलेला✓ चांगला
- ईशान्य कापलेला✕ टाळावा
- नैऋत्य वाढलेला✕ टाळावा
- त्रिकोणी / वेडावाकडा✕ टाळावा
- ▲ उत्तर दिशा वर आहे
- रस्ता
जमिनीचा उतार
बृहत्संहिता आणि प्रादेशिक परंपरा सगळ्याच उत्तर, पूर्व आणि ईशान्येकडे उतरणाऱ्या जमिनीची प्रशंसा करतात, म्हणजे पावसाचे पाणी ईशान्येकडून बाहेर जाते. दक्षिण, पश्चिम किंवा नैऋत्येकडे उतरणारी जमीन अनुकूल नाही; बांधकामापूर्वी ती सपाट केली जाते किंवा भराव टाकून उंच केली जाते.

भूखंडाभोवतीचे रस्ते
- पूर्वेला किंवा उत्तरेला रस्ता सर्वाधिक पसंतीचा.
- उत्तर आणि पूर्वेला दोन्हीकडे रस्ते (ईशान्य कोपऱ्याचा भूखंड) हा सर्वाधिक प्रशंसलेला कोपरा.
- चारही बाजूंना रस्ते अनेक परंपरांत चांगले मानले जातात.
- फक्त दक्षिणेला किंवा पश्चिमेला रस्ता असलेला भूखंड वाईट नाही; दरवाजा त्या बाजूच्या चांगल्या पदांत ठेवा आणि भूखंडाच्या आत उत्तर आणि पूर्वेला मोकळी जमीन सोडा.
वीथी शूल: भूखंडावर येऊन धडकणारा रस्ता
एखादा रस्ता भूखंडाकडे सरळ येऊन तिथेच संपतो (T जंक्शन), तेव्हा त्याचा ‘धक्का’ भूखंडाच्या त्या भागावर पडतो. तेलुगू परंपरा तो ज्या बाजूच्या ज्या अर्ध्यावर धडकतो त्यावरून वाचते. चार स्थाने चांगली मानली जातात: पूर्वेकडून किंवा उत्तरेकडून ईशान्याकडील अर्धा, दक्षिणेकडून आग्नेयाकडील अर्धा, आणि पश्चिमेकडून वायव्याकडील अर्धा. चार वाईट मानली जातात: पूर्वेकडून आग्नेयाकडील अर्धा, दक्षिणेकडून किंवा पश्चिमेकडून नैऋत्याकडील अर्धा, आणि उत्तरेकडून वायव्याकडील अर्धा.
शास्त्रीय ग्रंथ याला घराचा आणि दरवाजाचा एक प्रकारचा वेध (अडथळा) मानतात. वाईट वीथी शूल टाळता येत नसेल, तर भरीव संरक्षक भिंत, आणि दरवाजा धडकण्याच्या बिंदूपासून बराच दूर ठेवणे, हा नेहमीचा उपाय आहे.
वीथी शूल: भूखंडावर थेट येणारे रस्ते
भूखंडावर सरळ येऊन धडकणारा रस्ता. चार स्थाने चांगली मानली जातात, चार नाहीत.
- 1 पूर्व रस्ता → ईशान्य: ✓ चांगला वीथी शूल
- 2 उत्तर रस्ता → ईशान्य: ✓ चांगला वीथी शूल
- 3 दक्षिण रस्ता → आग्नेय: ✓ चांगला वीथी शूल
- 4 पश्चिम रस्ता → वायव्य: ✓ चांगला वीथी शूल
- 5 पूर्व रस्ता → आग्नेय: ✕ टाळावा असा वीथी शूल
- 6 दक्षिण रस्ता → नैऋत्य: ✕ टाळावा असा वीथी शूल
- 7 पश्चिम रस्ता → नैऋत्य: ✕ टाळावा असा वीथी शूल
- 8 उत्तर रस्ता → वायव्य: ✕ टाळावा असा वीथी शूल

आजूबाजूचा परिसर
- बृहत्संहिता घराजवळ काटेरी झाडे आणि चीक असलेली झाडे नसावीत असा सल्ला देते; मोठी झाडे दक्षिण आणि पश्चिमेला, भिंतींपासून दूर असणे चांगले.
- सर्वसाधारण प्रथेत मंदिराच्या शिखराची सावली, किंवा मंदिराच्या दरवाजाच्या अगदी समोर घर, टाळले जाते.
- बुजवलेले तलाव, स्मशानभूमी किंवा वारुळांवरील भूखंड टाळा; अशी जमीन ओळखण्यासाठीच ग्रंथ मातीची काटेकोर परीक्षा करतात.
- दक्षिण आणि पश्चिमेला उंच जमीन किंवा उंच इमारती चांगल्या; उत्तर आणि पूर्वेला नव्हेत.
- उत्तर किंवा पूर्वेला जलाशय (तलाव, कालवा) चांगले; दक्षिण किंवा पश्चिमेला नव्हेत.
ग्रंथांतील माती परीक्षण
बृहत्संहिता आणि मयमतम् दोन्ही बांधकामापूर्वी मातीची परीक्षा कशी करावी ते सांगतात. या सोप्या, व्यावहारिक चाचण्या आजही कोणीही करू शकतो:
- खड्डा आणि भराव: सुमारे एक हात (कोपरापासून बोटांपर्यंत) खोल आणि रुंद खड्डा खणा, आणि माती परत भरा. माती उरली तर जमीन उत्तम; बरोबर भरली तर मध्यम; खड्डा भरलाच नाही तर कमी प्रतीची.
- पाणी: खड्डा पाण्याने भरा आणि शंभर पावले दूर जाऊन परत या. पाणी फारसे कमी झाले नसेल तर जमीन चांगली; ते लवकर जिरले असेल तर नाही.
- रंग, वास आणि चव: ग्रंथ चांगल्या मातीचे वर्णन एकसारख्या रंगाची, सुगंधी आणि गोड चवीची, हाडे, कोळसा, कोंडा, वारुळे किंवा कचरा नसलेली असे करतात.
- बी: ग्रंथ भूखंडात बी पेरून ते किती लवकर उगवते ते पाहण्याचेही वर्णन करतात; जलद, निरोगी वाढ ही चांगल्या जमिनीची खूण.
ग्रंथ मातीचे रंग चार वर्णांशी जोडतात. आज या चाचण्या फक्त मातीचा दर्जा, निचरा आणि घट्टपणा यांच्या चाचण्या म्हणून वाचल्या जातात, आणि त्या नेमके तेच मोजतात.
