ସହସ୍ରଶୀର୍ଷା ପୁରୁଷଃ ସହସ୍ରାକ୍ଷଃ ସହସ୍ରପାତ୍ । ସ ଭୂମିଂ ବିଶ୍ବତୋ ବୃତ୍ବାତ୍ଯତିଷ୍ଠଦ୍ଦଶାଙ୍ଗୁଲମ୍ ॥ ୧ ॥
ପୁରୁଷ ଏବେଦଂ ସର୍ବଂ ଯଦ୍ଭୂତଂ ଯଚ୍ଚ ଭବ୍ଯମ୍ । ଉତାମୃତତ୍ବସ୍ଯେଶାନୋ ଯଦନ୍ନେନାତିରୋହତି ॥ ୨ ॥
ଏତାବାନସ୍ଯ ମହିମାତୋ ଜ୍ଯାଯାଁଶ୍ଚ ପୂରୁଷଃ । ପାଦୋଽସ୍ଯ ବିଶ୍ବା ଭୂତାନି ତ୍ରିପାଦସ୍ଯାମୃତଂ ଦିବି ॥ ୩ ॥
ତ୍ରିପାଦୂର୍ଧ୍ବ ଉଦୈତ୍ପୁରୁଷଃ ପାଦୋଽସ୍ଯେହାଭବତ୍ପୁନଃ । ତତୋ ବିଷ୍ବଙ୍ବ୍ଯକ୍ରାମତ୍ସାଶନାନଶନେ ଅଭି ॥ ୪ ॥
ତସ୍ମାଦ୍ବିରାଳଜାଯତ ବିରାଜୋ ଅଧି ପୂରୁଷଃ । ସ ଜାତୋ ଅତ୍ଯରିଚ୍ଯତ ପଶ୍ଚାଦ୍ଭୂମିମଥୋ ପୁରଃ ॥ ୫ ॥
ଯତ୍ପୁରୁଷେଣ ହବିଷା ଦେବା ଯଜ୍ଞମତନ୍ବତ । ବସନ୍ତୋ ଅସ୍ଯାସୀଦାଜ୍ଯଂ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଇଧ୍ମଃ ଶରଦ୍ଧବିଃ ॥ ୬ ॥
ତଂ ଯଜ୍ଞଂ ବର୍ହିଷି ପ୍ରୌକ୍ଷନ୍ପୁରୁଷଂ ଜାତମଗ୍ରତଃ । ତେନ ଦେବା ଅଯଜନ୍ତ ସାଧ୍ଯା ଋଷଯଶ୍ଚ ଯେ ॥ ୭ ॥
ତସ୍ମାଦ୍ଯଜ୍ଞାତ୍ସର୍ବହୁତଃ ସମ୍ଭୃତଂ ପୃଷଦାଜ୍ଯମ୍ । ପଶୂନ୍ ତାଁଶ୍ଚକ୍ରେ ବାଯବ୍ଯାନାରଣ୍ଯାନ୍ଗ୍ରାମ୍ଯାଶ୍ଚ ଯେ ॥ ୮ ॥
ତସ୍ମାଦ୍ଯଜ୍ଞାତ୍ସର୍ବହୁତ ଋଚଃ ସାମାନି ଜଜ୍ଞିରେ । ଛନ୍ଦାଂସି ଜଜ୍ଞିରେ ତସ୍ମାଦ୍ଯଜୁସ୍ତସ୍ମାଦଜାଯତ ॥ ୯ ॥
ତସ୍ମାଦଶ୍ବା ଅଜାଯନ୍ତ ଯେ କେ ଚୋଭଯାଦତଃ । ଗାବୋ ହ ଜଜ୍ଞିରେ ତସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାଜ୍ଜାତା ଅଜାବଯଃ ॥ ୧୦ ॥
ଯତ୍ପୁରୁଷଂ ବ୍ଯଦଧୁଃ କତିଧା ବ୍ଯକଲ୍ପଯନ୍ । ମୁଖଂ କିମସ୍ଯ କୌ ବାହୂ କା ଊରୂ ପାଦା ଉଚ୍ଯେତେ ॥ ୧୧ ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣୋଽସ୍ଯ ମୁଖମାସୀଦ୍ବାହୂ ରାଜନ୍ଯଃ କୃତଃ । ଊରୂ ତଦସ୍ଯ ଯଦ୍ବୈଶ୍ଯଃ ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ଶୂଦ୍ରୋ ଅଜାଯତ ॥ ୧୨ ॥
ଚନ୍ଦ୍ରମା ମନସୋ ଜାତଶ୍ଚକ୍ଷୋଃ ସୂର୍ଯୋ ଅଜାଯତ । ମୁଖାଦିନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚାଗ୍ନିଶ୍ଚ ପ୍ରାଣାଦ୍ବାଯୁରଜାଯତ ॥ ୧୩ ॥
ନାଭ୍ଯା ଆସୀଦନ୍ତରିକ୍ଷଂ ଶୀର୍ଷ୍ଣୋ ଦ୍ଯୌଃ ସମବର୍ତତ । ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ଭୂମିର୍ଦିଶଃ ଶ୍ରୋତ୍ରାତ୍ତଥା ଲୋକାଁ ଅକଲ୍ପଯନ୍ ॥ ୧୪ ॥
ସପ୍ତାସ୍ଯାସନ୍ପରିଧଯସ୍ତ୍ରିଃ ସପ୍ତ ସମିଧଃ କୃତାଃ । ଦେବା ଯଦ୍ଯଜ୍ଞଂ ତନ୍ବାନା ଅବଧ୍ନନ୍ପୁରୁଷଂ ପଶୁମ୍ ॥ ୧୫ ॥
ଯଜ୍ଞେନ ଯଜ୍ଞମଯଜନ୍ତ ଦେବାସ୍ତାନି ଧର୍ମାଣି ପ୍ରଥମାନ୍ଯାସନ୍ । ତେ ହ ନାକଂ ମହିମାନଃ ସଚନ୍ତ ଯତ୍ର ପୂର୍ବେ ସାଧ୍ଯାଃ ସନ୍ତି ଦେବାଃ ॥ ୧୬ ॥
ପୁରୁଷସୂକ୍ତମ୍ (ଋଗ୍ବେଦଃ) (ତୈତ୍ତିରୀୟ ଆରଣ୍ୟକ (କୃଷ୍ଣ ଯଜୁର୍ବେଦ))
ଉତ୍ସ: Wikisource · CC BY-SA 4.0