ପୁରୁଷସୂକ୍ତମ୍ (ଋଗ୍ବେଦଃ)
ବୈଦିକ ସୂକ୍ତ · ତୈତ୍ତିରୀୟ ଆରଣ୍ୟକ (କୃଷ୍ଣ ଯଜୁର୍ବେଦ) · 24ଟି ଶ୍ଳୋକ
ସହସ୍ରଶୀର୍ଷା ପୁରୁଷଃ । ସହସ୍ରାକ୍ଷଃ ସହସ୍ରପାତ୍ । ସ ଭୂମିଂ ବିଶ୍ବତୋ ବୃତ୍ବା । ଅତ୍ଯତିଷ୍ଠଦ୍ଦଶାଙ୍ଗୁଲମ୍
ପୁରୁଷ ଏବେଦଗ୍ଂ ସର୍ବମ୍ । ଯଦ୍ଭୂତଂ ଯଚ୍ଚ ଭବ୍ଯମ୍ । ଉତାମୃତତ୍ବସ୍ଯେଶାନଃ । ଯଦନ୍ନେନାତିରୋହତି
ଏତାବାନସ୍ଯ ମହିମା । ଅତୋ ଜ୍ଯାଯାଗ୍ଂଶ୍ଚ ପୂରୁଷଃ । ପାଦୋଽସ୍ଯ ବିଶ୍ବା ଭୂତାନି । ତ୍ରିପାଦସ୍ଯାମୃତଂ ଦିବି
ତ୍ରିପାଦୂର୍ଧ୍ବ ଉଦୈତ୍ପୁରୁଷଃ । ପାଦୋଽସ୍ଯେହାଽଭବାତ୍ପୁନଃ । ତତୋ ବିଷ୍ବଙ୍ବ୍ଯକ୍ରାମତ୍ । ସାଶନାନଶନେ ଅଭି
ତସ୍ମାଦ୍ବିରାଡଜାଯତ । ବିରାଜୋ ଅଧି ପୂରୁଷଃ । ସ ଜାତୋ ଅତ୍ଯରିଚ୍ଯତ । ପଶ୍ଚାଦ୍ଭୂମିମଥୋ ପୁରଃ
ଯତ୍ପୁରୁଷେଣ ହବିଷା । ଦେବା ଯଜ୍ଞମତନ୍ବତ । ବସନ୍ତୋ ଅସ୍ଯାଽଽସୀଦାଜ୍ଯମ୍ । ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଇଧ୍ମଃ ଶରଦ୍ଧବିଃ
ସପ୍ତାସ୍ଯାଽଽସନ୍ପରିଧଯଃ । ତ୍ରିଃସପ୍ତ ସମିଧଃ କୃତାଃ । ଦେବା ଯଦ୍ଯଜ୍ଞଂ ତନ୍ବାନାଃ । ଅବଧ୍ନନ୍ପୁରୁଷଂ ପଶୁମ୍
ତଂ ଯଜ୍ଞଂ ବର୍ହିଷି ପ୍ରୌକ୍ଷନ୍ । ପୁରୁଷଂ ଜାତମଗ୍ରତଃ । ତେନ ଦେବା ଅଯଜନ୍ତ । ସାଧ୍ଯା ଋଷଯଶ୍ଚ ଯେ
ତସ୍ମାଦ୍ଯଜ୍ଞାତ୍ସର୍ବହୁତଃ । ସଂଭୃତଂ ପୃଷଦାଜ୍ଯମ୍ । ପଶୂଗ୍ଂସ୍ତାଗ୍ଂଶ୍ଚକ୍ରେ ବାଯବ୍ଯାନ୍ । ଆରଣ୍ଯାନ୍ଗ୍ରାମ୍ଯାଶ୍ଚ ଯେ
ତସ୍ମାଦ୍ଯଜ୍ଞାତ୍ସର୍ବହୁତଃ । ଋଚଃ ସାମାନି ଜଜ୍ଞିରେ । ଛନ୍ଦାଗ୍ଂସି ଜଜ୍ଞିରେ ତସ୍ମାତ୍ । ଯଜୁସ୍ତସ୍ମାଦଜାଯତ
ତସ୍ମାଦଶ୍ବା ଅଜାଯନ୍ତ । ଯେ କେ ଚୋଭଯାଦତଃ । ଗାବୋ ହ ଜଜ୍ଞିରେ ତସ୍ମାତ୍ । ତସ୍ମାଜ୍ଜାତା ଅଜାବଯଃ
ଯତ୍ପୁରୁଷଂ ବ୍ଯଦଧୁଃ । କତିଧା ବ୍ଯକଲ୍ପଯନ୍ । ମୁଖଂ କିମସ୍ଯ କୌ ବାହୂ । କାବୂରୂ ପାଦାବୁଚ୍ଯେତେ
ବ୍ରାହ୍ମଣୋଽସ୍ଯ ମୁଖମାସୀତ୍ । ବାହୂ ରାଜନ୍ଯଃ କୃତଃ । ଊରୂ ତଦସ୍ଯ ଯଦ୍ବୈଶ୍ଯଃ । ପଦ୍ଭ୍ଯାମ୍ ଶୂଦ୍ରୋ ଅଜାଯତ
ଚନ୍ଦ୍ରମା ମନସୋ ଜାତଃ । ଚକ୍ଷୋଃ ସୂର୍ଯୋ ଅଜାଯତ । ମୁଖାଦିନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚାଗ୍ନିଶ୍ଚ । ପ୍ରାଣାଦ୍ବାଯୁରଜାଯତ
ନାଭ୍ଯା ଆସୀଦନ୍ତରିକ୍ଷମ୍ । ଶୀର୍ଷ୍ଣୋ ଦ୍ଯୌଃ ସମବର୍ତତ । ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ଭୂମିର୍ଦିଶଃ ଶ୍ରୋତ୍ରାତ୍ । ତଥା ଲୋକାଗ୍ଂ ଅକଲ୍ପଯନ୍
ବେଦାହମେତଂ ପୁରୁଷଂ ମହାନ୍ତମ୍ । ଆଦିତ୍ଯବର୍ଣଂ ତମସସ୍ତୁ ପାରେ । ସର୍ବାଣି ରୂପାଣି ବିଚିତ୍ଯ ଧୀରଃ । ନାମାନି କୃତ୍ବାଽଭିବଦନ୍ଯଦାସ୍ତେ
ଧାତା ପୁରସ୍ତାଦ୍ଯମୁଦାଜହାର । ଶକ୍ରଃ ପ୍ରବିଦ୍ବାନ୍ପ୍ରଦିଶଶ୍ଚତସ୍ରଃ । ତମେବଂ ବିଦ୍ବାନମୃତଂ ଇହ ଭବତି । ନାନ୍ଯଃ ପନ୍ଥା ଅଯନାଯ ବିଦ୍ଯତେ
ଯଜ୍ଞେନ ଯଜ୍ଞମଯଜନ୍ତ ଦେବାଃ । ତାନି ଧର୍ମାଣି ପ୍ରଥମାନ୍ଯାସନ୍ । ତେ ହ ନାକଂ ମହିମାନଃ ସଚନ୍ତେ । ଯତ୍ର ପୂର୍ବେ ସାଧ୍ଯାଃ ସନ୍ତି ଦେବାଃ
ଅଦ୍ଭ୍ଯଃ ସଂଭୂତଃ ପୃଥିବ୍ଯୈ ରସାଚ୍ଚ । ବିଶ୍ବକର୍ମଣଃ ସମବର୍ତତାଧି । ତସ୍ଯ ତ୍ବଷ୍ଟା ବିଦଧଦ୍ରୂପମେତି । ତତ୍ପୁରୁଷସ୍ଯ ବିଶ୍ବମାଜାନମଗ୍ରେ
ବେଦାହମେତଂ ପୁରୁଷଂ ମହାନ୍ତମ୍ । ଆଦିତ୍ଯବର୍ଣଂ ତମସଃ ପରସ୍ତାତ୍ । ତମେବଂ ବିଦ୍ବାନମୃତ ଇହ ଭବତି । ନାନ୍ଯଃ ପନ୍ଥା ବିଦ୍ଯତେଽଯନାଯ
ପ୍ରଜାପତିଶ୍ଚରତି ଗର୍ଭେ ଅନ୍ତଃ । ଅଜାଯମାନୋ ବହୁଧା ବିଜାଯତେ । ତସ୍ଯ ଧୀରାଃ ପରିଜାନନ୍ତି ଯୋନିମ୍ । ମରୀଚୀନାଂ ପଦମିଚ୍ଛନ୍ତି ବେଧସଃ
ଯୋ ଦେବେଭ୍ଯ ଆତପତି । ଯୋ ଦେବାନାଂ ପୁରୋହିତଃ । ପୂର୍ବୋ ଯୋ ଦେବେଭ୍ଯୋ ଜାତଃ । ନମୋ ରୁଚାଯ ବ୍ରାହ୍ମଯେ
ରୁଚଂ ବ୍ରାହ୍ମଂ ଜନଯନ୍ତଃ । ଦେବା ଅଗ୍ରେ ତଦବ୍ରୁବନ୍ । ଯସ୍ତ୍ବୈବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ବିଦ୍ଯାତ୍ । ତସ୍ଯ ଦେବା ଅସନ୍ବଶେ
ହ୍ରୀଶ୍ଚ ତେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଶ୍ଚ ପତ୍ନ୍ଯୌ । ଅହୋରାତ୍ରେ ପାର୍ଶ୍ବେ । ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ରୂପମ୍ । ଅଶ୍ବିନୌ ବ୍ଯାତ୍ତମ୍ । ଇଷ୍ଟଂ ମନିଷାଣ । ଅମୁଂ ମନିଷାଣ । ସର୍ବଂ ମନିଷାଣ
ପୁରୁଷସୂକ୍ତମ୍ (ଋଗ୍ବେଦଃ) (ଋଗ୍ବେଦ)
ଉତ୍ସ: Wikisource · CC BY-SA 4.0