సన్నాహాలు
పూజా స్థలం సిద్ధం చేయడం
ఏం చేయాలి: స్నానం చేసి శుభ్రమైన వస్త్రాలు ధరించండి. పూజా స్థలాన్ని శుభ్రం చేసి ముగ్గు వేసి, శుభ్రమైన వస్త్రం పరచిన పీటపై వేదవ్యాసుని (లేదా దక్షిణామూర్తి, ఆదిశంకరులు లేదా మీ సొంత గురువు) పటాన్ని తూర్పు ముఖంగా ఉంచండి. మీ గురువు పాదుకలు గానీ, ఆయన ఇచ్చిన పుస్తకం గానీ ఉంటే ఎదుట ఉంచండి. పక్కన కలశం పెట్టండి. భగవద్గీత, భాగవతం లేదా గురుగీత, మీ గురువుకు ఒక కానుక లేదా దక్షిణ సిద్ధంగా ఉంచుకోండి.
నైవేద్యం తయారీ
ఏం చేయాలి: పాయసం లేదా కేసరి వంటి తీపి నైవేద్యం చేసి, పండ్లు, తమలపాకులు, కొబ్బరికాయ సిద్ధంగా ఉంచుకోండి.
ప్రారంభం – గణపతి ప్రార్థన
గణపతి ప్రార్థన
ఏం చేయాలి: చేతులు జోడించి, పూజకు ఏ విఘ్నాలూ రాకుండా చూడమని వినాయకుని ప్రార్థించండి.
శ్రీ మహాగణాధిపతయే నమః ॥ శుక్లాంబరధరం విష్ణుం శశివర్ణం చతుర్భుజమ్ । ప్రసన్నవదనం ధ్యాయేత్ సర్వవిఘ్నోపశాంతయే ॥ అగజానన పద్మార్కం గజాననమహర్నిశమ్ । అనేకదం తం భక్తానాం ఏకదంతముపాస్మహే ॥
అర్థం: తెల్లని వస్త్రాలు ధరించినవాడు, సర్వవ్యాపి, చంద్రుని వంటి కాంతి గలవాడు, నాలుగు భుజాలవాడు, ప్రసన్న వదనుడు అయిన స్వామిని సర్వ విఘ్నాలు తొలగడానికి ధ్యానిస్తున్నాను. భక్తులకు అనేక వరాలిచ్చే ఏకదంతుడు, పార్వతీ పుత్రుడు అయిన గణపతిని ఉపాసిస్తున్నాము.
పవిత్రీకరణం
ఏం చేయాలి: ఎడమ చేతిలో ఉద్ధరిణెతో నీళ్లు తీసుకుని, కుడి బొటనవేలితో (లేదా పువ్వుతో) శ్లోకం చెబుతూ మూడుసార్లు తలపై చల్లుకోండి. తర్వాత చేతులు జోడించి గురువుకు నమస్కరించండి.
అపవిత్రః పవిత్రో వా సర్వావస్థాం గతోఽపి వా । యః స్మరేత్పుండరీకాక్షం స బాహ్యాభ్యంతరః శుచిః ॥ పుండరీకాక్ష పుండరీకాక్ష పుండరీకాక్షాయ నమః ॥ శ్రీ గురుభ్యో నమః ॥
అర్థం: పవిత్రంగా ఉన్నా, అపవిత్రంగా ఉన్నా, ఏ స్థితిలో ఉన్నా పుండరీకాక్షుడైన శ్రీహరిని స్మరించినవారు లోపలా బయటా శుద్ధులవుతారు. గురువుకు నమస్కారం.
దీపారాధన
ఏం చేయాలి: రెండు వత్తులతో నేతి దీపం, అగరుబత్తి వెలిగించండి. దీపానికి నమస్కారం చేయండి.
దీపజ్యోతిః పరబ్రహ్మ దీపజ్యోతిర్జనార్దనః । దీపో హరతు మే పాపం దీపజ్యోతిర్నమోఽస్తు తే ॥
అర్థం: దీపజ్యోతి పరబ్రహ్మ స్వరూపం, ఆ జ్యోతియే జనార్దనుడు. ఈ దీపం నా పాపాలను పోగొట్టుగాక; ఓ దీపజ్యోతీ, నీకు నమస్కారం.
శుద్ధి
ఆచమనం
ఏం చేయాలి: కుడి అరచేతిని దోసిలిలా పట్టి, ఉద్ధరిణెతో ఒక చెంచా నీళ్లు తీసుకుని "కేశవాయ స్వాహా" అంటూ తాగండి. అలాగే "నారాయణాయ స్వాహా", "మాధవాయ స్వాహా" అని (మూడుసార్లు) ఆచమనం చేయండి. "గోవిందాయ నమః" అంటూ కుడి చేతిపై, "విష్ణవే నమః" అంటూ ఎడమ చేతిపై కొద్దిగా నీళ్లు వదలండి. తర్వాత చేతులు జోడించి మిగిలిన నామాలు చెప్పండి.
ఓం కేశవాయ స్వాహా । ఓం నారాయణాయ స్వాహా । ఓం మాధవాయ స్వాహా । ఓం గోవిందాయ నమః । ఓం విష్ణవే నమః । ఓం మధుసూదనాయ నమః । ఓం త్రివిక్రమాయ నమః । ఓం వామనాయ నమః । ఓం శ్రీధరాయ నమః । ఓం హృషీకేశాయ నమః । ఓం పద్మనాభాయ నమః । ఓం దామోదరాయ నమః । ఓం సంకర్షణాయ నమః । ఓం వాసుదేవాయ నమః । ఓం ప్రద్యుమ్నాయ నమః । ఓం అనిరుద్ధాయ నమః । ఓం పురుషోత్తమాయ నమః । ఓం అధోక్షజాయ నమః । ఓం నారసింహాయ నమః । ఓం అచ్యుతాయ నమః । ఓం జనార్దనాయ నమః । ఓం ఉపేంద్రాయ నమః । ఓం హరయే నమః । ఓం శ్రీకృష్ణాయ నమః ॥
అర్థం: శ్రీమహావిష్ణువు ఇరవై నాలుగు నామాలను స్మరిస్తూ నీటితో లోపలా బయటా శుద్ధి చేసుకోవడం.
భూతోచ్చాటనం
ఏం చేయాలి: కొన్ని అక్షతలు తీసుకుని, వెనక్కి చూడకుండా ఎడమ భుజం మీదుగా వెనుకకు వేయండి.
ఉత్తిష్ఠంతు భూతపిశాచాః య ఏతే భూమిభారకాః । ఏతేషామవిరోధేన బ్రహ్మకర్మ సమారభే ॥
అర్థం: భూమికి భారమైన భూతాలు, పిశాచాలు లేచి వెళ్లిపోవుగాక; వారి అనుమతితో ఈ శుభకార్యాన్ని ప్రారంభిస్తున్నాను.
ప్రాణాయామం
ఏం చేయాలి: కుడి బొటనవేలితో కుడి ముక్కు రంధ్రం మూసి ఎడమ దానితో గాలి పీల్చండి; రెండూ మూసి మంత్రాన్ని మనసులో చెబుతూ గాలి నిలపండి; కుడి దానితో గాలి వదలండి. ఉపదేశం లేనివారు "ఓం" అనుకుంటూ మూడుసార్లు నెమ్మదిగా శ్వాస తీసుకుని వదిలితే చాలు.
ఓం భూః । ఓం భువః । ఓం సువః । ఓం మహః । ఓం జనః । ఓం తపః । ఓం సత్యమ్ । ఓం తత్సవితుర్వరేణ్యం భర్గో దేవస్య ధీమహి । ధియో యో నః ప్రచోదయాత్ ॥ ఓమాపో జ్యోతీ రసోఽమృతం బ్రహ్మ భూర్భువస్సువరోమ్ ॥
అర్థం: సప్త లోకాలను, గాయత్రిని ధ్యానిస్తూ శ్వాసను నియమించి, పూజకు మనసును స్థిరపరచుకోవడం.
సంకల్పం
సంకల్పం
ఏం చేయాలి: కుడి చేతిలో అక్షతలు, పువ్వు తీసుకుని, దాని కింద ఎడమ అరచేయి ఉంచి, గుండెకు దగ్గరగా పట్టుకోండి. ఈనాటి పంచాంగం, మీ గోత్రం, పేరుతో యాప్ నింపిన కింది సంకల్పాన్ని చెప్పండి. చివరలో ఉద్ధరిణెతో అక్షతలపై కొద్దిగా నీళ్లు వదిలి, వాటిని పళ్లెంలో విడవండి.
…
అర్థం: కాలం, ప్రదేశం, నేనెవరిని, ఈ పూజ ఎందుకు చేస్తున్నాను అనేది ప్రకటించడం: మా కుటుంబ క్షేమం, ధైర్యం, ఆయురారోగ్య ఐశ్వర్యాల కోసం, స్వామి ప్రీతి కోసం.
కలశారాధన
కలశారాధన
ఏం చేయాలి: కలశానికి గంధం, కుంకుమ, అక్షతలు పెట్టండి. కుడి అరచేతితో కలశం మూతిని మూసి, సమస్త పుణ్య నదులను ఆ జలంలోకి ఆహ్వానిస్తూ మంత్రం చెప్పండి.
కలశస్య ముఖే విష్ణుః కంఠే రుద్రః సమాశ్రితః । మూలే తత్ర స్థితో బ్రహ్మా మధ్యే మాతృగణాః స్మృతాః ॥ కుక్షౌ తు సాగరాః సర్వే సప్తద్వీపా వసుంధరా । ఋగ్వేదోఽథ యజుర్వేదః సామవేదో హ్యథర్వణః ॥ అంగైశ్చ సహితాః సర్వే కలశాంబు సమాశ్రితాః ॥ గంగే చ యమునే చైవ గోదావరి సరస్వతి । నర్మదే సింధు కావేరి జలేఽస్మిన్ సన్నిధిం కురు ॥
అర్థం: కలశ ముఖంలో విష్ణువు, కంఠంలో రుద్రుడు, మూలంలో బ్రహ్మ, మధ్యలో మాతృగణాలు ఉన్నారు. సమస్త సముద్రాలు, సప్త ద్వీపాలు, భూమి, నాలుగు వేదాలు ఈ జలంలో నివసిస్తాయి. ఓ గంగా, యమునా, గోదావరీ, సరస్వతీ, నర్మదా, సింధూ, కావేరీ, ఈ జలంలో సన్నిధానం చేయండి.
కలశ జల ప్రోక్షణ
ఏం చేయాలి: కలశంలో ముంచిన పువ్వు లేదా మామిడి ఆకుతో పూజా సామగ్రి మీద, స్వామి మీద, మీ మీద కొద్దిగా నీళ్లు చల్లండి.
కలశోదకేన పూజాద్రవ్యాణి సంప్రోక్ష్య, దేవమాత్మానం చ సంప్రోక్ష్య ॥
అర్థం: పవిత్రమైన కలశ జలంతో పూజా ద్రవ్యాలను, దేవతను, తనను తాను శుద్ధి చేసుకోవడం.
గణపతి పూజ
గణపతి పూజ
ఏం చేయాలి: తమలపాకుపై పసుపుతో చిన్న గణపతిని (పసుపు గణపతి) చేసి కలశానికి కుడి వైపున ఉంచండి. పదహారు నామాలకు ఒక్కొక్క పువ్వు లేదా అక్షతలు వేయండి. అరటిపండు లేదా బెల్లం నైవేద్యం పెట్టి, వ్రతం నిర్విఘ్నంగా పూర్తి కావాలని ప్రార్థించండి.
ఓం సుముఖాయ నమః । ఓం ఏకదంతాయ నమః । ఓం కపిలాయ నమః । ఓం గజకర్ణకాయ నమః । ఓం లంబోదరాయ నమః । ఓం వికటాయ నమః । ఓం విఘ్నరాజాయ నమః । ఓం గణాధిపాయ నమః । ఓం ధూమకేతవే నమః । ఓం గణాధ్యక్షాయ నమః । ఓం ఫాలచంద్రాయ నమః । ఓం గజాననాయ నమః । ఓం వక్రతుండాయ నమః । ఓం శూర్పకర్ణాయ నమః । ఓం హేరంబాయ నమః । ఓం స్కందపూర్వజాయ నమః ॥ ఓం మహాగణాధిపతయే నమః, షోడశనామభిః పుష్పాణి సమర్పయామి ॥ వక్రతుండ మహాకాయ సూర్యకోటి సమప్రభ । నిర్విఘ్నం కురు మే దేవ సర్వకార్యేషు సర్వదా ॥
అర్థం: షోడశ నామాలతో గణేశునికి నమస్కారం. వక్రతుండా, మహాకాయా, కోటి సూర్యుల కాంతి గలవాడా, నా పనులన్నింటిలో ఎల్లప్పుడూ విఘ్నాలను తొలగించు.
గురు పూజ
గురు వందనం
ఏం చేయాలి: చేతులు జోడించి, మీ గురువును (మీ తల్లిదండ్రులను, ఉపాధ్యాయులను కూడా) స్మరించి, శ్లోకాలు చెబుతూ నమస్కరించండి.
గురుర్బ్రహ్మా గురుర్విష్ణుః గురుర్దేవో మహేశ్వరః । గురుః సాక్షాత్ పరం బ్రహ్మ తస్మై శ్రీగురవే నమః ॥ అఖండమండలాకారం వ్యాప్తం యేన చరాచరమ్ । తత్పదం దర్శితం యేన తస్మై శ్రీగురవే నమః ॥
అర్థం: గురువే బ్రహ్మ, గురువే విష్ణువు, గురువే మహేశ్వరుడు; గురువే సాక్షాత్ పరబ్రహ్మ: ఆ గురువుకు నమస్కారం. చరాచర జగత్తంతా వ్యాపించిన పదాన్ని నాకు చూపిన గురువుకు నమస్కారం.
గురు పరంపర
ఏం చేయాలి: గురు పరంపరలోని ఒక్కొక్క నామానికి పీటపై ఒక్కొక్క పువ్వు లేదా అక్షతలు సమర్పించండి, చివరగా మీ సొంత గురువులకు.
నారాయణం పద్మభవం వసిష్ఠం శక్తిం చ తత్పుత్రపరాశరం చ । వ్యాసం శుకం గౌడపదం మహాంతం గోవిందయోగీంద్రమథాస్య శిష్యమ్ ॥ శ్రీశంకరాచార్యమథాస్య పద్మపాదం చ హస్తామలకం చ శిష్యమ్ । తం తోటకం వార్త్తికకారమన్యానస్మద్గురూన్ సంతతమానతోఽస్మి ॥ సదాశివసమారంభాం శంకరాచార్యమధ్యమామ్ । అస్మదాచార్యపర్యంతాం వందే గురుపరంపరామ్ ॥ ఓం నారాయణాయ నమః । ఓం బ్రహ్మణే నమః । ఓం వసిష్ఠాయ నమః । ఓం శక్తయే నమః । ఓం పరాశరాయ నమః । ఓం వ్యాసాయ నమః । ఓం శుకాయ నమః । ఓం గౌడపాదాయ నమః । ఓం గోవిందభగవత్పాదాయ నమః । ఓం శంకరాచార్యాయ నమః । ఓం అస్మద్గురుభ్యో నమః ॥
అర్థం: నారాయణుడు, బ్రహ్మ, వసిష్ఠుడు, శక్తి, ఆయన పుత్రుడు పరాశరుడు, వ్యాసుడు, శుకుడు, గౌడపాదులు, గోవింద భగవత్పాదులు, శంకరాచార్యులు, ఆయన శిష్యులు పద్మపాదుడు, హస్తామలకుడు, తోటకుడు, సురేశ్వరుడు, నా సొంత గురువులు అనే గురు పరంపరకు ఎల్లప్పుడూ నమస్కరిస్తున్నాను. సదాశివునితో మొదలై, మధ్యలో శంకరులు ఉండి, నా ఆచార్యుని వరకు సాగే గురు పరంపరకు నమస్కరిస్తున్నాను.
షోడశోపచార పూజ
ధ్యానం
ఏం చేయాలి: చేతులు జోడించి, వ్యాసుని పటాన్ని చూస్తూ ఆ మహర్షిని మనసులో నిలుపుకోండి.
వ్యాసాయ విష్ణురూపాయ వ్యాసరూపాయ విష్ణవే । నమో వై బ్రహ్మనిధయే వాసిష్ఠాయ నమో నమః ॥ నమోఽస్తు తే వ్యాస విశాలబుద్ధే ఫుల్లారవిందాయతపత్రనేత్ర । యేన త్వయా భారతతైలపూర్ణః ప్రజ్వాలితో జ్ఞానమయః ప్రదీపః ॥ ఓం శ్రీ వేదవ్యాసాయ నమః । ధ్యాయామి ॥
అర్థం: వ్యాసరూపుడైన విష్ణువుకు, విష్ణురూపుడైన వ్యాసునికి, వేదజ్ఞాన నిధికి, వసిష్ఠ వంశీయునికి నమస్కారం. మహాభారతమనే తైలంతో నిండిన జ్ఞానదీపాన్ని వెలిగించిన, విశాల బుద్ధి గల, వికసించిన కమలదళాల వంటి కన్నులు గల వ్యాసా, నీకు నమస్కారం.
ఆవాహనం
ఏం చేయాలి: స్వామిని వచ్చి పటంలో కొలువై ఉండమని ఆహ్వానిస్తూ అక్షతలు, పువ్వు సమర్పించండి.
సహస్రశీర్షా పురుషః । సహస్రాక్షః సహస్రపాత్ । స భూమిం విశ్వతో వృత్వా । అత్యతిష్ఠద్దశాంగులమ్ ॥ ఓం శ్రీ వేదవ్యాసాయ నమః । ఆవాహయామి ॥
అర్థం: పురుషుడు వేల శిరస్సులు, వేల కన్నులు, వేల పాదాలు గలవాడు; భూమిని అన్ని వైపులా వ్యాపించి, దానిని దాటి ఉన్నాడు. స్వామీ, నిన్ను ఆహ్వానిస్తున్నాను.
ఆసనం
ఏం చేయాలి: స్వామికి ఆసనంగా అక్షతలు సమర్పించండి.
పురుష ఏవేదం సర్వమ్ । యద్భూతం యచ్చ భవ్యమ్ । ఉతామృతత్వస్యేశానః । యదన్నేనాతిరోహతి ॥ ఓం శ్రీ వేదవ్యాసాయ నమః । నవరత్నఖచిత సింహాసనం సమర్పయామి ॥
అర్థం: ఈ సమస్తం పురుషుడే; జరిగినదీ, జరగబోయేదీ ఆయనే; ఆయన అమృతత్వానికి ప్రభువు. నవరత్నఖచిత సింహాసనం సమర్పిస్తున్నాను.
పాద్యం
ఏం చేయాలి: ఉద్ధరిణెతో స్వామి పాదాల వద్ద (పళ్లెంలోకి) కొద్దిగా నీళ్లు సమర్పించండి.
ఏతావానస్య మహిమా । అతో జ్యాయాంశ్చ పూరుషః । పాదోఽస్య విశ్వా భూతాని । త్రిపాదస్యామృతం దివి ॥ ఓం శ్రీ వేదవ్యాసాయ నమః । పాదయోః పాద్యం సమర్పయామి ॥
అర్థం: ఆయన మహిమ ఇంతటిది, పురుషుడు దీనికంటే గొప్పవాడు; సమస్త భూతాలు ఆయనలో నాలుగో వంతు మాత్రమే. పాదాలు కడగడానికి జలం సమర్పిస్తున్నాను.
అర్ఘ్యం
ఏం చేయాలి: కొద్దిగా గంధం, అక్షతలు కలిపిన నీళ్లను స్వామి చేతుల వైపు సమర్పించండి.
త్రిపాదూర్ధ్వ ఉదైత్పురుషః । పాదోఽస్యేహాఽఽభవాత్పునః । తతో విష్వఙ్వ్యక్రామత్ । సాశనానశనే అభి ॥ ఓం శ్రీ వేదవ్యాసాయ నమః । హస్తయోః అర్ఘ్యం సమర్పయామి ॥
అర్థం: పురుషునిలో మూడు వంతులు పైకి ఉద్భవించాయి; ఒక వంతు ఈ జగత్తుగా మారింది. చేతులకు జలం సమర్పిస్తున్నాను.
ఆచమనీయం
ఏం చేయాలి: ఆచమనం కోసం స్వామి ముఖం వైపు కొద్దిగా నీళ్లు సమర్పించండి.
తస్మాద్విరాడజాయత । విరాజో అధి పూరుషః । స జాతో అత్యరిచ్యత । పశ్చాద్భూమిమథో పురః ॥ ఓం శ్రీ వేదవ్యాసాయ నమః । ముఖే ఆచమనీయం సమర్పయామి ॥
అర్థం: ఆయన నుండి విరాట్ జగత్తు పుట్టింది, ఆయనే దానిని వ్యాపించి ఉన్నాడు. ఆచమనానికి జలం సమర్పిస్తున్నాను.
పంచామృత స్నానం
ఏం చేయాలి: పాలు, పెరుగు, నెయ్యి, తేనె, పంచదారలతో ఒక్కొక్కటిగా, ఒక్కొక్క వాక్యం చెబుతూ స్వామికి అభిషేకం చేయండి (పటం అయితే పువ్వుతో చల్లండి). తర్వాత శుద్ధ జలం చల్లండి.
క్షీరమ్ — ఆప్యాయస్వ సమేతు తే విశ్వతః సోమ వృష్ణియమ్ । భవా వాజస్య సంగథే ॥ దధి — దధిక్రావ్ణో అకారిషం జిష్ణోరశ్వస్య వాజినః । సురభి నో ముఖా కరత్ప్ర ణ ఆయూంషి తారిషత్ ॥ ఘృతమ్ — శుక్రమసి జ్యోతిరసి తేజోఽసి దేవో వస్సవితోత్పునాత్వచ్ఛిద్రేణ పవిత్రేణ వసోస్సూర్యస్య రశ్మిభిః ॥ మధు — మధువాతా ఋతాయతే మధుక్షరంతి సింధవః । మాధ్వీర్నః సంత్వోషధీః ॥ శర్కరా — స్వాదుః పవస్వ దివ్యాయ జన్మనే స్వాదురింద్రాయ సుహవీతు నామ్నే ॥ పంచామృత స్నానం సమర్పయామి ॥
అర్థం: పాలు, పెరుగు, నెయ్యి, తేనె, పంచదార అనే పంచామృతాలతో స్వామికి స్నానం.
స్నానం
ఏం చేయాలి: పువ్వుతో స్వామిపై శుద్ధ జలం చల్లి, తుడిచి, యథాస్థానంలో ఉంచండి.
యత్పురుషేణ హవిషా । దేవా యజ్ఞమతన్వత । వసంతో అస్యాసీదాజ్యమ్ । గ్రీష్మ ఇధ్మశ్శరద్ధవిః ॥ ఓం శ్రీ వేదవ్యాసాయ నమః । శుద్ధోదక స్నానం సమర్పయామి ॥
అర్థం: దేవతలు పురుషుణ్ణే హవిస్సుగా చేసి యజ్ఞం చేశారు. శుద్ధోదక స్నానం సమర్పిస్తున్నాను.
వస్త్రం
ఏం చేయాలి: పసుపు రాసిన రెండు దూది వత్తులను (లేదా కొత్త వస్త్రం / రవిక గుడ్డ) స్వామికి సమర్పించండి.
సప్తాస్యాసన్పరిధయః । త్రిః సప్త సమిధః కృతాః । దేవా యద్యజ్ఞం తన్వానాః । అబధ్నన్పురుషం పశుమ్ ॥ ఓం శ్రీ వేదవ్యాసాయ నమః । వస్త్రయుగ్మం సమర్పయామి ॥
అర్థం: ఆ యజ్ఞానికి ఏడు పరిధులు, ఇరవై ఒక్క సమిధలు. వస్త్రయుగ్మం సమర్పిస్తున్నాను.
యజ్ఞోపవీతం
ఏం చేయాలి: యజ్ఞోపవీతం సమర్పించండి, లేదా దానికి బదులుగా అక్షతలు వేయండి.
తం యజ్ఞం బర్హిషి ప్రౌక్షన్ । పురుషం జాతమగ్రతః । తేన దేవా అయజంత । సాధ్యా ఋషయశ్చ యే ॥ ఓం శ్రీ వేదవ్యాసాయ నమః । యజ్ఞోపవీతం సమర్పయామి ॥
అర్థం: ముందుగా పుట్టిన పురుషుని యజ్ఞంలో అభిషేకించారు. యజ్ఞోపవీతం సమర్పిస్తున్నాను.
గంధం
ఏం చేయాలి: ఉంగరపు వేలితో స్వామికి గంధం, తర్వాత పసుపు, కుంకుమ అలంకరించండి.
తస్మాద్యజ్ఞాత్సర్వహుతః । సంభృతం పృషదాజ్యమ్ । పశూంస్తాంశ్చక్రే వాయవ్యాన్ । ఆరణ్యాన్గ్రామ్యాశ్చ యే ॥ ఓం శ్రీ వేదవ్యాసాయ నమః । శ్రీగంధం సమర్పయామి ॥
అర్థం: ఆ యజ్ఞం నుండి పెరుగు, నెయ్యి వచ్చాయి. సుగంధమైన చందనం సమర్పిస్తున్నాను.
అక్షతలు
ఏం చేయాలి: ఆభరణాలుగా అక్షతలు (పసుపు కలిపిన బియ్యం) సమర్పించండి.
తస్మాద్యజ్ఞాత్సర్వహుతః । ఋచః సామాని జజ్ఞిరే । ఛందాంసి జజ్ఞిరే తస్మాత్ । యజుస్తస్మాదజాయత ॥ ఓం శ్రీ వేదవ్యాసాయ నమః । అలంకరణార్థం అక్షతాన్ సమర్పయామి ॥
అర్థం: ఆ యజ్ఞం నుండి ఋగ్వేద, సామవేద, యజుర్వేదాలు పుట్టాయి. ఆభరణాలుగా అక్షతలు సమర్పిస్తున్నాను.
పుష్పం
ఏం చేయాలి: స్వామికి పువ్వులు, తులసి, పూలమాల సమర్పించండి.
తస్మాదశ్వా అజాయంత । యే కే చోభయాదతః । గావో హ జజ్ఞిరే తస్మాత్ । తస్మాజ్జాతా అజావయః ॥ ఓం శ్రీ వేదవ్యాసాయ నమః । పుష్పైః పూజయామి ॥
అర్థం: దాని నుండి గుర్రాలు, గోవులు, మేకలు, గొర్రెలు పుట్టాయి. పుష్పాలతో పూజిస్తున్నాను.
అంగపూజ & నామావళి
నామావళి (108 సార్లు)108 సార్లు చెప్పండి
ఏం చేయాలి: "ఓం శ్రీ వేదవ్యాసాయ నమః" అని 108 సార్లు చెబుతూ, ప్రతిసారీ ఒక పువ్వు లేదా అక్షతలు సమర్పించి కౌంటర్ను నొక్కండి. దానికి బదులుగా మీ గురువు ఉపదేశించిన మంత్రం గానీ, గురువు నామం గానీ జపించవచ్చు.
ఓం శ్రీ వేదవ్యాసాయ నమః ॥
అర్థం: శ్రీ వేదవ్యాసునికి నమస్కారం.
వ్రత కథ
ప్రథమాధ్యాయము — వ్యాసుని జననం
వసిష్ఠుని మనుమడైన పరాశర మహర్షి ఒకసారి బెస్తవాని కుమార్తె సత్యవతి నడుపుతున్న పడవలో యమునా నదిని దాటుతున్నాడు. దైవ సంకల్పం వల్ల, ఆ నదిలోని ఒక ద్వీపంలో వారికి ఒక కుమారుడు జన్మించాడు. నల్లని వర్ణం గలవాడు, ద్వీపంలో పుట్టినవాడు కాబట్టి అతనిని కృష్ణ ద్వైపాయనుడు అన్నారు. పుట్టిన వెంటనే అతడు పెద్దవాడై, తన తల్లి ఎప్పుడు తలచుకుంటే అప్పుడు వస్తానని చెప్పి తపస్సు చేయడానికి వెళ్లిపోయాడు. ఆయనను సాక్షాత్తు శ్రీమహావిష్ణువు అంశగా భావిస్తారు; మరణం లేని చిరంజీవులలో ఆయన ఒకరు.
అధ్యాయం పూర్తి కాగానే చేతిలోని అక్షతలు స్వామిపై వేయండి.
ద్వితీయాధ్యాయము — వేదవిభజన చేసినవాడు
రాబోయే కలియుగంలో మనుషులు అల్పాయుష్కులై, జ్ఞాపకశక్తి తగ్గి, అపారమైన ఏకైక వేదాన్ని నేర్చుకోలేరని ద్వైపాయనుడు గ్రహించాడు. అందుకే దానిని ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం, అథర్వవేదం అని నాలుగుగా విభజించి, తన శిష్యులైన పైలుడు, వైశంపాయనుడు, జైమిని, సుమంతులకు బోధించాడు. అందువల్లనే ఆయనను వేదాలను వ్యవస్థీకరించినవాడు — వేదవ్యాసుడు — అంటారు. ఇతిహాస పురాణాలను ఆయన రోమహర్షణునికి (సూతునికి) బోధించాడు.
తర్వాత ఆయన భగవద్గీతను తనలో ఇముడ్చుకున్న పంచమవేదమైన మహాభారతాన్ని రచించాడు. వ్యాసుడు ఎక్కడా ఆగకుండా చెబుతూనే ఉండాలనే షరతుపై వినాయకుడు దానిని రాయడానికి అంగీకరించాడు; వ్యాసుడు కూడా వినాయకుడు అర్థం చేసుకోకుండా ఏదీ రాయకూడదని కోరాడు. ఈ విధంగా ఆ మహేతిహాసం రచించబడింది.
ఇంత చేసిన తర్వాత కూడా వ్యాసునికి ఏదో లోటుగా అనిపించింది. అప్పుడు నారద మహర్షి ఆయనతో ఇలా అన్నాడు: "నువ్వు ఇంకా భగవంతుని మహిమను సంపూర్ణంగా గానం చేయలేదు." అప్పుడు వ్యాసుడు శ్రీమద్భాగవతాన్ని రచించి, తన కుమారుడైన శుకునికి బోధించాడు.
అధ్యాయం పూర్తి కాగానే చేతిలోని అక్షతలు స్వామిపై వేయండి.
తృతీయాధ్యాయము — గురు పౌర్ణమి
ఆషాఢ పౌర్ణమిని వ్యాసుని జన్మదినంగా స్మరించుకుంటారు; అందుకే దీనిని వ్యాస పౌర్ణమి అంటారు. మన శాస్త్రాలన్నీ వ్యాసుని ద్వారానే మనకు అందాయి కాబట్టి ఆయన గురువులకే గురువు; ఈ రోజున శిష్యులు వ్యాసుని, తమ గురువులను పూజిస్తారు. సన్యాసులు వ్యాసపూజ చేసి, వర్షాకాలపు నెలల్లో ఒకేచోట ఉండే చాతుర్మాస్య వ్రతాన్ని ప్రారంభిస్తారు.
గురువు అనే పదానికి చీకటిని (అజ్ఞానాన్ని) తొలగించేవాడు అని అర్థం. మన మొదటి గురువులు మన తల్లిదండ్రులు; ఆ తర్వాత మనకు జ్ఞానాన్ని ఇచ్చిన ప్రతి ఉపాధ్యాయుడూ గురువే. ఈ రోజున మనం వారికి కృతజ్ఞతలు తెలిపి, వారి ఆశీస్సులు తీసుకుని, నిరంతరం నేర్చుకుంటూనే ఉండాలని సంకల్పించుకుంటాము. ఈ రోజున భక్తితో వ్యాసుని, గురువును పూజించేవారు జ్ఞానం, వినయం, స్వామి అనుగ్రహం పొందుతారు.
అధ్యాయం పూర్తి కాగానే చేతిలోని అక్షతలు స్వామిపై వేయండి.
ఉపచారాలు & హారతి
ధూపం
ఏం చేయాలి: స్వామి ఎదుట అగరుబత్తిని గుండ్రంగా తిప్పుతూ గంట మోగించండి.
యత్పురుషం వ్యదధుః । కతిధా వ్యకల్పయన్ । ముఖం కిమస్య కౌ బాహూ । కావూరూ పాదావుచ్యేతే ॥ వనస్పత్యుద్భవైర్దివ్యైః నానాగంధైః సుసంయుతః । ఆఘ్రేయః సర్వదేవానాం ధూపోఽయం ప్రతిగృహ్యతామ్ ॥ ఓం శ్రీ వేదవ్యాసాయ నమః । ధూపమాఘ్రాపయామి ॥
అర్థం: పురుషుని ఎన్ని విధాలుగా విభజించారు? వృక్షాల నుండి వచ్చిన సుగంధ ధూపం సమర్పిస్తున్నాను; స్వీకరించు.
దీపం
ఏం చేయాలి: గంట మోగిస్తూ స్వామికి నేతి దీపాన్ని గుండ్రంగా చూపించండి.
బ్రాహ్మణోఽస్య ముఖమాసీత్ । బాహూ రాజన్యః కృతః । ఊరూ తదస్య యద్వైశ్యః । పద్భ్యాం శూద్రో అజాయత ॥ సాజ్యం త్రివర్తిసంయుక్తం వహ్నినా యోజితం మయా । గృహాణ మంగళం దీపం త్రైలోక్యతిమిరాపహమ్ ॥ ఓం శ్రీ వేదవ్యాసాయ నమః । దీపం దర్శయామి ॥
అర్థం: ఆయన ముఖం నుండి బ్రాహ్మణులు, భుజాల నుండి క్షత్రియులు, తొడల నుండి వైశ్యులు, పాదాల నుండి శూద్రులు పుట్టారు. ముల్లోకాల చీకటిని పోగొట్టే మూడు వత్తుల ఈ మంగళ దీపాన్ని స్వీకరించు.
నైవేద్యం
ఏం చేయాలి: ప్రసాదం, అరటిపండ్లు, ఫలాలు స్వామి ఎదుట ఉంచండి. వాటి చుట్టూ నీళ్లు చల్లి, "ప్రాణాయ స్వాహా" మొదలైనవి చెబుతూ కుడి చేతితో ఐదుసార్లు స్వామికి నివేదించండి. మధ్యలో, చివరలో నీళ్లు సమర్పించండి.
చంద్రమా మనసో జాతః । చక్షోః సూర్యో అజాయత । ముఖాదింద్రశ్చాగ్నిశ్చ । ప్రాణాద్వాయురజాయత ॥ ఓం భూర్భువస్సువః । తత్సవితుర్వరేణ్యం భర్గో దేవస్య ధీమహి । ధియో యో నః ప్రచోదయాత్ ॥ సత్యం త్వర్తేన పరిషించామి (సాయంకాలే — ఋతం త్వా సత్యేన పరిషించామి) । అమృతమస్తు । అమృతోపస్తరణమసి ॥ ఓం ప్రాణాయ స్వాహా । ఓం అపానాయ స్వాహా । ఓం వ్యానాయ స్వాహా । ఓం ఉదానాయ స్వాహా । ఓం సమానాయ స్వాహా ॥ మధ్యే మధ్యే పానీయం సమర్పయామి । అమృతాపిధానమసి । ఉత్తరాపోశనం సమర్పయామి । హస్తౌ ప్రక్షాలయామి । పాదౌ ప్రక్షాలయామి । శుద్ధాచమనీయం సమర్పయామి ॥ ఓం శ్రీ వేదవ్యాసాయ నమః । మహానైవేద్యం సమర్పయామి ॥
అర్థం: ఆయన మనస్సు నుండి చంద్రుడు, కన్నుల నుండి సూర్యుడు పుట్టారు. ఈ మహానైవేద్యం సమర్పిస్తున్నాను; ఇది అమృతమగుగాక.
తాంబూలం
ఏం చేయాలి: రెండు తమలపాకులు, వక్క (ఒక అరటిపండు) స్వామికి సమర్పించండి.
నాభ్యా ఆసీదంతరిక్షమ్ । శీర్ష్ణో ద్యౌః సమవర్తత । పద్భ్యాం భూమిర్దిశః శ్రోత్రాత్ । తథా లోకాం అకల్పయన్ ॥ పూగీఫలసమాయుక్తం నాగవల్లీదలైర్యుతమ్ । కర్పూరచూర్ణసంయుక్తం తాంబూలం ప్రతిగృహ్యతామ్ ॥ ఓం శ్రీ వేదవ్యాసాయ నమః । తాంబూలం సమర్పయామి ॥
అర్థం: ఆయన నాభి నుండి ఆకాశం, శిరస్సు నుండి స్వర్గం, పాదాల నుండి భూమి వచ్చాయి. పోకచెక్క, తమలపాకులు, కర్పూరంతో కూడిన ఈ తాంబూలాన్ని స్వీకరించు.
నీరాజనం (మంగళ హారతి)
ఏం చేయాలి: హారతి పళ్లెంలో కర్పూరం వెలిగించి, గంట మోగిస్తూ స్వామి ఎదుట సవ్యదిశలో మూడుసార్లు తిప్పండి; అందరూ లేచి నిలబడి మంగళ హారతి పాడాలి. తర్వాత హారతిని అందరికీ చూపించండి; వారు రెండు చేతులతో హారతిని కళ్లకు అద్దుకుంటారు.
వేదాహమేతం పురుషం మహాంతమ్ । ఆదిత్యవర్ణం తమసస్తు పారే । సర్వాణి రూపాణి విచిత్య ధీరః । నామాని కృత్వాఽభివదన్ యదాస్తే ॥ మంగళం భగవాన్ విష్ణుః మంగళం గరుడధ్వజః । మంగళం పుండరీకాక్షః మంగళాయతనం హరిః ॥ ఓం శ్రీ వేదవ్యాసాయ నమః । కర్పూర నీరాజనం దర్శయామి ॥
అర్థం: సూర్యుని వలె ప్రకాశించే, చీకటికి అతీతుడైన ఈ మహాపురుషుని నేను ఎరుగుదును. శ్రీమహావిష్ణువు మంగళ స్వరూపుడు; గరుడధ్వజుడు మంగళకరుడు, పుండరీకాక్షుడు మంగళకరుడు; హరి సర్వ మంగళాలకు నిలయం.
మంత్రపుష్పం
ఏం చేయాలి: రెండు చేతుల్లో పువ్వులు, అక్షతలు తీసుకుని, మంత్రం చెప్పి స్వామి పాదాల వద్ద సమర్పించండి.
యజ్ఞేన యజ్ఞమయజంత దేవాః । తాని ధర్మాణి ప్రథమాన్యాసన్ । తే హ నాకం మహిమానః సచంతే । యత్ర పూర్వే సాధ్యాః సంతి దేవాః ॥ నారాయణాయ విద్మహే వాసుదేవాయ ధీమహి । తన్నో విష్ణుః ప్రచోదయాత్ ॥ ఓం శ్రీ వేదవ్యాసాయ నమః । సువర్ణ మంత్రపుష్పం సమర్పయామి ॥
అర్థం: దేవతలు యజ్ఞంతోనే యజ్ఞాన్ని ఆరాధించారు; అవే మొదటి ధర్మాలు. నారాయణుని తెలుసుకుంటాము, వాసుదేవుని ధ్యానిస్తాము; ఆ విష్ణువు మమ్మల్ని ప్రేరేపించుగాక.
ప్రదక్షిణ నమస్కారాలు3 సార్లు చెప్పండి
ఏం చేయాలి: స్వామి చుట్టూ సవ్యదిశలో మూడుసార్లు ప్రదక్షిణ చేయండి (లేదా ఉన్నచోటే తిరగండి), తర్వాత నమస్కారం చేయండి. పురుషులు సాష్టాంగ నమస్కారం చేయవచ్చు; స్త్రీలు మోకాళ్లపై కూర్చుని నమస్కరిస్తారు.
యాని కాని చ పాపాని జన్మాంతరకృతాని చ । తాని తాని ప్రణశ్యంతి ప్రదక్షిణ పదే పదే ॥ పాపోఽహం పాపకర్మాహం పాపాత్మా పాపసంభవః । త్రాహి మాం కృపయా దేవ శరణాగతవత్సల ॥ అన్యథా శరణం నాస్తి త్వమేవ శరణం మమ । తస్మాత్కారుణ్యభావేన రక్ష రక్ష జనార్దన ॥ ఓం శ్రీ వేదవ్యాసాయ నమః । ఆత్మప్రదక్షిణ నమస్కారాన్ సమర్పయామి ॥
అర్థం: పూర్వజన్మల పాపాలన్నీ ప్రదక్షిణలో ప్రతి అడుగుకూ నశిస్తాయి. నీవు తప్ప నాకు వేరే దిక్కు లేదు; జనార్దనా, కరుణతో నన్ను కాపాడు.
సమాప్తి
క్షమా ప్రార్థన
ఏం చేయాలి: చేతులు జోడించి, ఏవైనా పొరపాట్లు జరిగితే క్షమించమని వేడుకోండి. తర్వాత పళ్లెంలోని అక్షతలపై కొద్దిగా నీళ్లు వదిలి, పూజాఫలాన్ని వ్యాసునికి, గురువులకు అర్పించండి.
మంత్రహీనం క్రియాహీనం భక్తిహీనం జనార్దన । యత్పూజితం మయా దేవ పరిపూర్ణం తదస్తు తే ॥ అపరాధసహస్రాణి క్రియంతేఽహర్నిశం మయా । దాసోఽయమితి మాం మత్వా క్షమస్వ మునిసత్తమ ॥ అనేన మయా కృత పూజయా భగవాన్ సర్వాత్మకః శ్రీ వేదవ్యాసః సుప్రీతః సుప్రసన్నో వరదో భవతు ॥
అర్థం: మంత్రహీనంగా, క్రియాహీనంగా, భక్తిహీనంగా నేను చేసిన పూజ ఏదైనా, అది పరిపూర్ణమగుగాక. మునిశ్రేష్ఠా, రాత్రింబవళ్లు నేను చేసే వేలాది అపరాధాలను క్షమించు. శ్రీ వేదవ్యాసులు ప్రీతులై వరాలను ప్రసాదించుగాక.
ప్రసాదం
ఏం చేయాలి: తీర్థ ప్రసాదాలు స్వీకరించి, అందరికీ పంచండి.
అకాలమృత్యుహరణం సర్వవ్యాధినివారణమ్ । సమస్తపాపక్షయకరం విష్ణుపాదోదకం శుభమ్ ॥
అర్థం: స్వామి పాదాల తీర్థం అకాల మృత్యువును హరిస్తుంది, సర్వ వ్యాధులను పోగొడుతుంది, సమస్త పాపాలను నశింపజేస్తుంది.
గురువులను, తల్లిదండ్రులను గౌరవించడం
ఏం చేయాలి: వీలైతే మీ గురువును లేదా ఉపాధ్యాయులను దర్శించండి: వారి పాదాలు కడిగి లేదా తాకి, పువ్వులు, పండ్లు, వస్త్రం లేదా దక్షిణ సమర్పించి, నమస్కరించి ఆశీర్వాదం తీసుకోండి. వారు దూరంగా ఉంటే కృతజ్ఞతతో ఫోన్ చేయండి. మొదటి గురువులైన మీ తల్లికి, తండ్రికి నమస్కరించండి.
మాతృదేవో భవ । పితృదేవో భవ । ఆచార్యదేవో భవ । అతిథిదేవో భవ ॥ ఓం శ్రీ గురుభ్యో నమః ॥
అర్థం: తల్లిని దైవంగా, తండ్రిని దైవంగా, గురువును దైవంగా, అతిథిని దైవంగా భావించు. గురువులకు నమస్కారం.
🙏 పూజ సంపూర్ణం
స్వామి మిమ్మల్ని, మీ కుటుంబాన్ని ఆయురారోగ్య ఐశ్వర్యాలతో, శాంతితో అనుగ్రహించుగాక. ప్రసాదాన్ని అందరికీ పంచండి.