సంకష్టహర చతుర్థి

అంచెలంచెలుగా పూజా విధానం

సన్నాహాలు

మండపం సిద్ధం చేయడం

ఏం చేయాలి: పగలంతా శక్తి కొద్దీ ఉపవాసం ఉండండి. సాయంత్రం స్నానం చేసి లేదా కాళ్లు చేతులు కడుక్కుని, శుభ్రమైన వస్త్రాలు ధరించి, పూజా స్థలాన్ని శుభ్రం చేయండి. వస్త్రం, బియ్యం పరచిన పీటపై గణపతి విగ్రహం లేదా పటం ఉంచి, ఎర్రని పువ్వులు, గరికతో అలంకరించండి. నైవేద్యంగా మోదకాలు, ఉండ్రాళ్లు లేదా లడ్డూలు, పండ్లు సిద్ధం చేయండి. ఇరవై ఒక్క గరిక పోచలు, ఎర్రని పువ్వులు సిద్ధంగా ఉంచుకోండి. యాప్‌లో చూపించిన మీ ప్రదేశపు చంద్రోదయ సమయాన్ని గమనించుకోండి.

అర్ఘ్య పాత్ర సిద్ధం చేయడం

ఏం చేయాలి: ఒక చిన్న పాత్రలో (రాగి లేదా వెండి చెంబు) నీళ్లు నింపి, కొద్దిగా పాలు, అక్షతలు, గంధం, ఒక పువ్వు వేయండి. చంద్రోదయ అర్ఘ్యం కోసం సిద్ధంగా ఉంచండి.

ప్రారంభం – గణపతి ప్రార్థన

గణపతి ప్రార్థన

ఏం చేయాలి: చేతులు జోడించి, పూజకు ఏ విఘ్నాలూ రాకుండా చూడమని వినాయకుని ప్రార్థించండి.

శ్రీ మహాగణాధిపతయే నమః ॥ శుక్లాంబరధరం విష్ణుం శశివర్ణం చతుర్భుజమ్ । ప్రసన్నవదనం ధ్యాయేత్ సర్వవిఘ్నోపశాంతయే ॥ అగజానన పద్మార్కం గజాననమహర్నిశమ్ । అనేకదం తం భక్తానాం ఏకదంతముపాస్మహే ॥

అర్థం: తెల్లని వస్త్రాలు ధరించినవాడు, సర్వవ్యాపి, చంద్రుని వంటి కాంతి గలవాడు, నాలుగు భుజాలవాడు, ప్రసన్న వదనుడు అయిన స్వామిని సర్వ విఘ్నాలు తొలగడానికి ధ్యానిస్తున్నాను. భక్తులకు అనేక వరాలిచ్చే ఏకదంతుడు, పార్వతీ పుత్రుడు అయిన గణపతిని ఉపాసిస్తున్నాము.

పవిత్రీకరణం

ఏం చేయాలి: ఎడమ చేతిలో ఉద్ధరిణెతో నీళ్లు తీసుకుని, కుడి బొటనవేలితో (లేదా పువ్వుతో) శ్లోకం చెబుతూ మూడుసార్లు తలపై చల్లుకోండి. తర్వాత చేతులు జోడించి గురువుకు నమస్కరించండి.

అపవిత్రః పవిత్రో వా సర్వావస్థాం గతోఽపి వా । యః స్మరేత్పుండరీకాక్షం స బాహ్యాభ్యంతరః శుచిః ॥ పుండరీకాక్ష పుండరీకాక్ష పుండరీకాక్షాయ నమః ॥ శ్రీ గురుభ్యో నమః ॥

అర్థం: పవిత్రంగా ఉన్నా, అపవిత్రంగా ఉన్నా, ఏ స్థితిలో ఉన్నా పుండరీకాక్షుడైన శ్రీహరిని స్మరించినవారు లోపలా బయటా శుద్ధులవుతారు. గురువుకు నమస్కారం.

దీపారాధన

ఏం చేయాలి: రెండు వత్తులతో నేతి దీపం, అగరుబత్తి వెలిగించండి. దీపానికి నమస్కారం చేయండి.

దీపజ్యోతిః పరబ్రహ్మ దీపజ్యోతిర్జనార్దనః । దీపో హరతు మే పాపం దీపజ్యోతిర్నమోఽస్తు తే ॥

అర్థం: దీపజ్యోతి పరబ్రహ్మ స్వరూపం, ఆ జ్యోతియే జనార్దనుడు. ఈ దీపం నా పాపాలను పోగొట్టుగాక; ఓ దీపజ్యోతీ, నీకు నమస్కారం.

శుద్ధి

ఆచమనం

ఏం చేయాలి: కుడి అరచేతిని దోసిలిలా పట్టి, ఉద్ధరిణెతో ఒక చెంచా నీళ్లు తీసుకుని "కేశవాయ స్వాహా" అంటూ తాగండి. అలాగే "నారాయణాయ స్వాహా", "మాధవాయ స్వాహా" అని (మూడుసార్లు) ఆచమనం చేయండి. "గోవిందాయ నమః" అంటూ కుడి చేతిపై, "విష్ణవే నమః" అంటూ ఎడమ చేతిపై కొద్దిగా నీళ్లు వదలండి. తర్వాత చేతులు జోడించి మిగిలిన నామాలు చెప్పండి.

ఓం కేశవాయ స్వాహా । ఓం నారాయణాయ స్వాహా । ఓం మాధవాయ స్వాహా । ఓం గోవిందాయ నమః । ఓం విష్ణవే నమః । ఓం మధుసూదనాయ నమః । ఓం త్రివిక్రమాయ నమః । ఓం వామనాయ నమః । ఓం శ్రీధరాయ నమః । ఓం హృషీకేశాయ నమః । ఓం పద్మనాభాయ నమః । ఓం దామోదరాయ నమః । ఓం సంకర్షణాయ నమః । ఓం వాసుదేవాయ నమః । ఓం ప్రద్యుమ్నాయ నమః । ఓం అనిరుద్ధాయ నమః । ఓం పురుషోత్తమాయ నమః । ఓం అధోక్షజాయ నమః । ఓం నారసింహాయ నమః । ఓం అచ్యుతాయ నమః । ఓం జనార్దనాయ నమః । ఓం ఉపేంద్రాయ నమః । ఓం హరయే నమః । ఓం శ్రీకృష్ణాయ నమః ॥

అర్థం: శ్రీమహావిష్ణువు ఇరవై నాలుగు నామాలను స్మరిస్తూ నీటితో లోపలా బయటా శుద్ధి చేసుకోవడం.

భూతోచ్చాటనం

ఏం చేయాలి: కొన్ని అక్షతలు తీసుకుని, వెనక్కి చూడకుండా ఎడమ భుజం మీదుగా వెనుకకు వేయండి.

ఉత్తిష్ఠంతు భూతపిశాచాః య ఏతే భూమిభారకాః । ఏతేషామవిరోధేన బ్రహ్మకర్మ సమారభే ॥

అర్థం: భూమికి భారమైన భూతాలు, పిశాచాలు లేచి వెళ్లిపోవుగాక; వారి అనుమతితో ఈ శుభకార్యాన్ని ప్రారంభిస్తున్నాను.

ప్రాణాయామం

ఏం చేయాలి: కుడి బొటనవేలితో కుడి ముక్కు రంధ్రం మూసి ఎడమ దానితో గాలి పీల్చండి; రెండూ మూసి మంత్రాన్ని మనసులో చెబుతూ గాలి నిలపండి; కుడి దానితో గాలి వదలండి. ఉపదేశం లేనివారు "ఓం" అనుకుంటూ మూడుసార్లు నెమ్మదిగా శ్వాస తీసుకుని వదిలితే చాలు.

ఓం భూః । ఓం భువః । ఓం సువః । ఓం మహః । ఓం జనః । ఓం తపః । ఓం సత్యమ్ । ఓం తత్సవితుర్వరేణ్యం భర్గో దేవస్య ధీమహి । ధియో యో నః ప్రచోదయాత్ ॥ ఓమాపో జ్యోతీ రసోఽమృతం బ్రహ్మ భూర్భువస్సువరోమ్ ॥

అర్థం: సప్త లోకాలను, గాయత్రిని ధ్యానిస్తూ శ్వాసను నియమించి, పూజకు మనసును స్థిరపరచుకోవడం.

సంకల్పం

సంకల్పం

ఏం చేయాలి: కుడి చేతిలో అక్షతలు, పువ్వు తీసుకుని, దాని కింద ఎడమ అరచేయి ఉంచి, గుండెకు దగ్గరగా పట్టుకోండి. ఈనాటి పంచాంగం, మీ గోత్రం, పేరుతో యాప్ నింపిన కింది సంకల్పాన్ని చెప్పండి. చివరలో ఉద్ధరిణెతో అక్షతలపై కొద్దిగా నీళ్లు వదిలి, వాటిని పళ్లెంలో విడవండి.

…

అర్థం: కాలం, ప్రదేశం, నేనెవరిని, ఈ పూజ ఎందుకు చేస్తున్నాను అనేది ప్రకటించడం: మా కుటుంబ క్షేమం, ధైర్యం, ఆయురారోగ్య ఐశ్వర్యాల కోసం, స్వామి ప్రీతి కోసం.

కలశారాధన

కలశారాధన

ఏం చేయాలి: కలశానికి గంధం, కుంకుమ, అక్షతలు పెట్టండి. కుడి అరచేతితో కలశం మూతిని మూసి, సమస్త పుణ్య నదులను ఆ జలంలోకి ఆహ్వానిస్తూ మంత్రం చెప్పండి.

కలశస్య ముఖే విష్ణుః కంఠే రుద్రః సమాశ్రితః । మూలే తత్ర స్థితో బ్రహ్మా మధ్యే మాతృగణాః స్మృతాః ॥ కుక్షౌ తు సాగరాః సర్వే సప్తద్వీపా వసుంధరా । ఋగ్వేదోఽథ యజుర్వేదః సామవేదో హ్యథర్వణః ॥ అంగైశ్చ సహితాః సర్వే కలశాంబు సమాశ్రితాః ॥ గంగే చ యమునే చైవ గోదావరి సరస్వతి । నర్మదే సింధు కావేరి జలేఽస్మిన్ సన్నిధిం కురు ॥

అర్థం: కలశ ముఖంలో విష్ణువు, కంఠంలో రుద్రుడు, మూలంలో బ్రహ్మ, మధ్యలో మాతృగణాలు ఉన్నారు. సమస్త సముద్రాలు, సప్త ద్వీపాలు, భూమి, నాలుగు వేదాలు ఈ జలంలో నివసిస్తాయి. ఓ గంగా, యమునా, గోదావరీ, సరస్వతీ, నర్మదా, సింధూ, కావేరీ, ఈ జలంలో సన్నిధానం చేయండి.

కలశ జల ప్రోక్షణ

ఏం చేయాలి: కలశంలో ముంచిన పువ్వు లేదా మామిడి ఆకుతో పూజా సామగ్రి మీద, స్వామి మీద, మీ మీద కొద్దిగా నీళ్లు చల్లండి.

కలశోదకేన పూజాద్రవ్యాణి సంప్రోక్ష్య, దేవమాత్మానం చ సంప్రోక్ష్య ॥

అర్థం: పవిత్రమైన కలశ జలంతో పూజా ద్రవ్యాలను, దేవతను, తనను తాను శుద్ధి చేసుకోవడం.

షోడశోపచార పూజ

ధ్యానం

ఏం చేయాలి: చేతులు జోడించి, గణపతిని చూస్తూ ఆయన రూపాన్ని మనసులో నిలుపుకోండి: ఏనుగు ముఖం, ఒకే దంతం, పెద్ద చెవులు, పాశం, అంకుశం ధరించిన నాలుగు చేతులు.

భవసంచితపాపౌఘవిధ్వంసనవిచక్షణమ్ । విఘ్నాంధకారభాస్వంతం విఘ్నరాజమహం భజే ॥ ఏకదంతం శూర్పకర్ణం గజవక్త్రం చతుర్భుజమ్ । పాశాంకుశధరం దేవం ధ్యాయేత్సిద్ధివినాయకమ్ ॥ ఓం శ్రీ మహాగణపతయే నమః । ధ్యాయామి ॥

అర్థం: జన్మజన్మలుగా పోగైన పాపరాశిని నశింపజేసేవాడు, విఘ్నాల అంధకారానికి సూర్యుని వలె ప్రకాశించేవాడు అయిన విఘ్నరాజును పూజిస్తున్నాను. ఏకదంతుడు, చేటల వంటి చెవులవాడు, గజముఖుడు, పాశాంకుశాలు ధరించిన చతుర్భుజుడు అయిన సిద్ధి వినాయకుని ధ్యానిస్తున్నాము.

ఆవాహనం

ఏం చేయాలి: కుడి చేతిలో అక్షతలు, పువ్వు తీసుకుని, గణపతిని కొలువై ఉండమని ఆహ్వానిస్తూ ఆయన పాదాల వద్ద సమర్పించండి.

అత్రాగచ్ఛ జగద్వంద్య సురరాజార్చితేశ్వర । అనాథనాథ సర్వజ్ఞ గౌరీగర్భసముద్భవ ॥ ఓం శ్రీ మహాగణపతయే నమః । ఆవాహయామి ॥

అర్థం: లోకంచేత, ఇంద్రునిచేత పూజింపబడేవాడా, అనాథ రక్షకా, సర్వజ్ఞా, గౌరీ పుత్రా, ఇక్కడికి రమ్ము.

ఆసనం

ఏం చేయాలి: గణపతికి ఆసనంగా అక్షతలు (లేదా పువ్వు) సమర్పించండి.

మౌక్తికైః పుష్పరాగైశ్చ నానారత్నైర్విరాజితమ్ । రత్నసింహాసనం చారు ప్రీత్యర్థం ప్రతిగృహ్యతామ్ ॥ ఓం శ్రీ మహాగణపతయే నమః । నవరత్నఖచిత సింహాసనం సమర్పయామి ॥

అర్థం: ముత్యాలు, పుష్యరాగాలు, అనేక రత్నాలు పొదిగిన ఈ అందమైన రత్న సింహాసనాన్ని స్వీకరించు.

పాద్యం

ఏం చేయాలి: ఉద్ధరిణెతో గణపతి పాదాల వద్ద ఒక చెంచా నీళ్లు సమర్పించి, పళ్లెంలోకి వదలండి.

గౌరీపుత్ర నమస్తేఽస్తు శంకరప్రియనందన । భక్త్యా పాద్యం మయా దత్తం గృహాణ ద్విరదానన ॥ ఓం శ్రీ మహాగణపతయే నమః । పాదయోః పాద్యం సమర్పయామి ॥

అర్థం: గౌరీ పుత్రా, శంకరుని ప్రియ పుత్రా, నీకు నమస్కారం. గజాననా, భక్తితో ఇచ్చిన ఈ పాద్య జలాన్ని స్వీకరించు.

అర్ఘ్యం

ఏం చేయాలి: ఒక చెంచా నీళ్లలో కొద్దిగా గంధం, అక్షతలు, పువ్వు వేసి గణపతి చేతుల వైపు, పళ్లెంలోకి సమర్పించండి.

గౌరీపుత్ర నమస్తేఽస్తు శంకరప్రియనందన । గృహాణార్ఘ్యం మయా దత్తం గంధపుష్పాక్షతైర్యుతమ్ ॥ ఓం శ్రీ మహాగణపతయే నమః । హస్తయోః అర్ఘ్యం సమర్పయామి ॥

అర్థం: గౌరీ పుత్రా, నీకు నమస్కారం. గంధ పుష్పాక్షతలతో కూడిన ఈ అర్ఘ్యాన్ని స్వీకరించు.

ఆచమనీయం

ఏం చేయాలి: గణపతి ముఖం వైపు, పళ్లెంలోకి ఒక చెంచా నీళ్లు సమర్పించండి.

అనాథనాథ సర్వజ్ఞ గీర్వాణపరిపూజిత । గృహాణాచమనం దేవ తుభ్యం దత్తం మయా ప్రభో ॥ ఓం శ్రీ మహాగణపతయే నమః । ముఖే ఆచమనీయం సమర్పయామి ॥

అర్థం: అనాథ రక్షకా, దేవతలచే పూజింపబడేవాడా, నేను సమర్పించే ఈ ఆచమన జలాన్ని స్వీకరించు.

పంచామృత స్నానం

ఏం చేయాలి: మట్టి విగ్రహం అయితే దానిపై ద్రవాలు పోయకండి: పువ్వు లేదా మామిడి ఆకును పాలు, పెరుగు, నెయ్యి, తేనె, పంచదారలలో ఒక్కొక్కటిగా ముంచి విగ్రహంపై చల్లండి (లేదా ఒక చిన్న గిన్నెలో ఆయన ఎదుట సమర్పించండి). లోహ విగ్రహం అయితే అభిషేకం చేయవచ్చు.

క్షీరం దధి ఘృతం చైవ మధు శర్కరయా యుతమ్ । స్నానం పంచామృతైర్దేవ గృహాణ గణనాయక । అనాథనాథ సర్వజ్ఞ గీర్వాణపరిపూజిత ॥ పంచామృత స్నానం సమర్పయామి ॥

అర్థం: గణనాయకా, పాలు, పెరుగు, నెయ్యి, తేనె, పంచదార అనే పంచామృతాలతో ఈ స్నానాన్ని స్వీకరించు.

స్నానం

ఏం చేయాలి: కలశంలోని శుద్ధ జలాన్ని పువ్వుతో గణపతిపై చల్లండి (లోహ విగ్రహం అయితే మెల్లగా పోసి, తడి తుడవండి).

గంగాదిసర్వతీర్థేభ్య ఆహృతైరమలైర్జలైః । స్నానం కురుష్వ భగవన్నుమాపుత్ర నమోఽస్తు తే ॥ ఓం శ్రీ మహాగణపతయే నమః । శుద్ధోదక స్నానం సమర్పయామి ॥

అర్థం: ఉమా పుత్రా, స్వామీ, గంగ మొదలైన సమస్త పుణ్య నదుల నుండి తెచ్చిన ఈ శుద్ధ జలంతో స్నానం చేయి. నీకు నమస్కారం.

వస్త్రం

ఏం చేయాలి: పసుపులో ముంచి కుంకుమ బొట్లు పెట్టిన రెండు దూది వత్తుల మాలలు (వస్త్రాలు), లేదా ఎర్రని వస్త్రం సమర్పించండి.

రక్తవస్త్రద్వయం చారు దేవయోగ్యం చ మంగళమ్ । శుభప్రదం గృహాణ త్వం లంబోదర హరాత్మజ ॥ ఓం శ్రీ మహాగణపతయే నమః । వస్త్రయుగ్మం సమర్పయామి ॥

అర్థం: లంబోదరా, హర పుత్రా, దేవతలకు తగిన, శుభకరమైన, సౌభాగ్యాన్నిచ్చే ఈ అందమైన ఎర్రని వస్త్రయుగ్మాన్ని స్వీకరించు.

యజ్ఞోపవీతం

ఏం చేయాలి: యజ్ఞోపవీతం, లేదా దానికి బదులుగా పసుపు రాసిన దూది దారం, ఉత్తరీయం సమర్పించండి.

రాజతం బ్రహ్మసూత్రం చ కాంచనం చోత్తరీయకమ్ । గృహాణ సర్వదేవజ్ఞ భక్తానామిష్టదాయక ॥ ఓం శ్రీ మహాగణపతయే నమః । యజ్ఞోపవీతం సమర్పయామి ॥

అర్థం: సర్వ దేవతలను ఎరిగినవాడా, భక్తుల కోరికలు తీర్చేవాడా, ఈ వెండి యజ్ఞోపవీతాన్ని, బంగారు ఉత్తరీయాన్ని స్వీకరించు.

గంధం

ఏం చేయాలి: ఉంగరపు వేలితో గణపతికి గంధం, తర్వాత పసుపు, కుంకుమ అలంకరించండి.

చందనాగరుకర్పూరకస్తూరీకుంకుమాన్వితమ్ । విలేపనం సురశ్రేష్ఠ ప్రీత్యర్థం ప్రతిగృహ్యతామ్ ॥ ఓం శ్రీ మహాగణపతయే నమః । శ్రీగంధం సమర్పయామి ॥

అర్థం: దేవోత్తమా, చందనం, అగరు, కర్పూరం, కస్తూరి, కుంకుమపువ్వు కలిపిన ఈ గంధాన్ని స్వీకరించు.

అక్షతలు

ఏం చేయాలి: గణపతిపై అక్షతలు (పసుపు కలిపిన బియ్యం) వేయండి.

అక్షతాన్ ధవలాన్ దివ్యాన్ శాలీయాంస్తండులాన్ శుభాన్ । గృహాణ పరమానంద శంభుపుత్ర నమోఽస్తు తే ॥ ఓం శ్రీ మహాగణపతయే నమః । అలంకరణార్థం అక్షతాన్ సమర్పయామి ॥

అర్థం: పరమానందా, శంభు పుత్రా, తెల్లని, విరగని, శుభకరమైన ఈ అక్షతలను స్వీకరించు.

పుష్పం

ఏం చేయాలి: పువ్వులు, పూలమాల, కొన్ని గరిక పోచలు (దూర్వా) సమర్పించండి. గణపతికి ఎర్రని పువ్వులు, గరిక అంటే ఇష్టం.

సుగంధాని చ పుష్పాణి జాజీకుందముఖాని చ । ఏకవింశతిపత్రాణి సంగృహాణ నమోఽస్తు తే ॥ ఓం శ్రీ మహాగణపతయే నమః । పుష్పైః పూజయామి ॥

అర్థం: సుగంధమైన మల్లెలు, కుంద మొదలైన పువ్వులను, ఇరవై ఒక్క రకాల పత్రాలను స్వీకరించు.

అంగపూజ & నామావళి

అంగపూజ

ఏం చేయాలి: పువ్వులు, గరిక లేదా అక్షతలు తీసుకోండి. ప్రతి వాక్యానికి, అందులో చెప్పిన గణపతి అంగం వద్ద ఒక్కొక్కటి వేయండి; పాదాల నుండి శిరస్సు వరకు, చివరిది సర్వాంగాలపై.

ఓం గణేశాయ నమః — పాదౌ పూజయామి । ఓం ఏకదంతాయ నమః — గుల్ఫౌ పూజయామి । ఓం శూర్పకర్ణాయ నమః — జానునీ పూజయామి । ఓం విఘ్నరాజాయ నమః — జంఘే పూజయామి । ఓం ఆఖువాహనాయ నమః — ఊరూ పూజయామి । ఓం హేరంబాయ నమః — కటిం పూజయామి । ఓం లంబోదరాయ నమః — ఉదరం పూజయామి । ఓం గణనాథాయ నమః — నాభిం పూజయామి । ఓం గణేశాయ నమః — హృదయం పూజయామి । ఓం స్థూలకంఠాయ నమః — కంఠం పూజయామి । ఓం స్కందాగ్రజాయ నమః — స్కంధౌ పూజయామి । ఓం పాశహస్తాయ నమః — హస్తౌ పూజయామి । ఓం గజవక్త్రాయ నమః — వక్త్రం పూజయామి । ఓం విఘ్నహంత్రే నమః — నేత్రే పూజయామి । ఓం శూర్పకర్ణాయ నమః — కర్ణౌ పూజయామి । ఓం ఫాలచంద్రాయ నమః — లలాటం పూజయామి । ఓం సర్వేశ్వరాయ నమః — శిరః పూజయామి । ఓం విఘ్నరాజాయ నమః — సర్వాణ్యంగాని పూజయామి ॥

అర్థం: గణపతి ఒక్కొక్క నామంతో ఒక్కొక్క అంగాన్ని పూజించడం: పాదాలు, చీలమండలు, మోకాళ్లు, జంఘలు, తొడలు, నడుము, ఉదరం, నాభి, హృదయం, కంఠం, భుజాలు, చేతులు, ముఖం, కన్నులు, చెవులు, నుదురు, శిరస్సు, తర్వాత సర్వాంగాలను.

పత్రి పూజ

దూర్వా పూజ (గరిక)

ఏం చేయాలి: ఇరవై గరిక పోచలు తీసుకుని, పది నామాలకు ఒక్కొక్క జంట చొప్పున జంటలుగా సమర్పించండి.

ఓం గణాధిపాయ నమః — దూర్వాయుగ్మం పూజయామి । ఓం ఉమాపుత్రాయ నమః — దూర్వాయుగ్మం పూజయామి । ఓం అఘనాశనాయ నమః — దూర్వాయుగ్మం పూజయామి । ఓం ఏకదంతాయ నమః — దూర్వాయుగ్మం పూజయామి । ఓం ఇభవక్త్రాయ నమః — దూర్వాయుగ్మం పూజయామి । ఓం మూషకవాహనాయ నమః — దూర్వాయుగ్మం పూజయామి । ఓం వినాయకాయ నమః — దూర్వాయుగ్మం పూజయామి । ఓం ఈశపుత్రాయ నమః — దూర్వాయుగ్మం పూజయామి । ఓం సర్వసిద్ధిప్రదాయకాయ నమః — దూర్వాయుగ్మం పూజయామి । ఓం కుమారగురవే నమః — దూర్వాయుగ్మం పూజయామి ॥

అర్థం: గణపతికి పది నామాలతో గరిక జంటలను సమర్పించడం: గణాధిపుడు, ఉమా పుత్రుడు, పాపనాశకుడు, ఏకదంతుడు, గజాననుడు, మూషిక వాహనుడు, వినాయకుడు, ఈశ పుత్రుడు, సర్వసిద్ధిప్రదుడు, కుమార గురువు.

అష్టోత్తర శతనామావళి

అష్టోత్తర శతనామావళి (108 నామాలు)

ఏం చేయాలి: గణపతి 108 నామాలు చదవండి. ప్రతి నామానికి ఒక పువ్వు, ఒక గరిక పోచ లేదా కొన్ని అక్షతలు ఆయన పాదాల వద్ద వేయండి. కుటుంబ సభ్యులు పంచుకుని చదవవచ్చు.

ఓం గజాననాయ నమః । ఓం గణాధ్యక్షాయ నమః । ఓం విఘ్నరాజాయ నమః । ఓం వినాయకాయ నమః । ఓం ద్వైమాతురాయ నమః । ఓం ద్విముఖాయ నమః । ఓం ప్రముఖాయ నమః । ఓం సుముఖాయ నమః । ఓం కృతినే నమః । ఓం సుప్రదీపాయ నమః । ఓం సుఖనిధయే నమః । ఓం సురాధ్యక్షాయ నమః । ఓం సురారిఘ్నాయ నమః । ఓం మహాగణపతయే నమః । ఓం మాన్యాయ నమః । ఓం మహాకాలాయ నమః । ఓం మహాబలాయ నమః । ఓం హేరంబాయ నమః । ఓం లంబజఠరాయ నమః । ఓం హ్రస్వగ్రీవాయ నమః । ఓం మహోదరాయ నమః । ఓం మదోత్కటాయ నమః । ఓం మహావీరాయ నమః । ఓం మంత్రిణే నమః । ఓం మంగళస్వరాయ నమః । ఓం ప్రమధాయ నమః । ఓం ప్రథమాయ నమః । ఓం ప్రాజ్ఞాయ నమః । ఓం విఘ్నకర్త్రే నమః । ఓం విఘ్నహర్త్రే నమః । ఓం విశ్వనేత్రే నమః । ఓం విరాట్పతయే నమః । ఓం శ్రీపతయే నమః । ఓం వాక్పతయే నమః । ఓం శృంగారిణే నమః । ఓం ఆశ్రితవత్సలాయ నమః । ఓం శివప్రియాయ నమః । ఓం శీఘ్రకారిణే నమః । ఓం శాశ్వతాయ నమః । ఓం బలాయ నమః । ఓం బలోత్థితాయ నమః । ఓం భవాత్మజాయ నమః । ఓం పురాణపురుషాయ నమః । ఓం పూష్ణే నమః । ఓం పుష్కరోత్క్షిప్తవారిణే నమః । ఓం అగ్రగణ్యాయ నమః । ఓం అగ్రపూజ్యాయ నమః । ఓం అగ్రగామినే నమః । ఓం మంత్రకృతే నమః । ఓం చామీకరప్రభాయ నమః । ఓం సర్వాయ నమః । ఓం సర్వోపాస్యాయ నమః । ఓం సర్వకర్త్రే నమః । ఓం సర్వనేత్రే నమః । ఓం సర్వసిద్ధిప్రదాయ నమః । ఓం సర్వసిద్ధయే నమః । ఓం పంచహస్తాయ నమః । ఓం పార్వతీనందనాయ నమః । ఓం ప్రభవే నమః । ఓం కుమారగురవే నమః । ఓం అక్షోభ్యాయ నమః । ఓం కుంజరాసురభంజనాయ నమః । ఓం ప్రమోదాయ నమః । ఓం మోదకప్రియాయ నమః । ఓం కాంతిమతే నమః । ఓం ధృతిమతే నమః । ఓం కామినే నమః । ఓం కపిత్థపనసప్రియాయ నమః । ఓం బ్రహ్మచారిణే నమః । ఓం బ్రహ్మరూపిణే నమః । ఓం బ్రహ్మవిద్యాదిదానభువే నమః । ఓం జిష్ణవే నమః । ఓం విష్ణుప్రియాయ నమః । ఓం భక్తజీవితాయ నమః । ఓం జితమన్మథాయ నమః । ఓం ఐశ్వర్యకారణాయ నమః । ఓం జ్యాయసే నమః । ఓం యక్షకిన్నరసేవితాయ నమః । ఓం గంగాసుతాయ నమః । ఓం గణాధీశాయ నమః । ఓం గంభీరనినదాయ నమః । ఓం వటవే నమః । ఓం అభీష్టవరదాయ నమః । ఓం జ్యోతిషే నమః । ఓం భక్తనిధయే నమః । ఓం భావగమ్యాయ నమః । ఓం మంగళప్రదాయ నమః । ఓం అవ్యక్తాయ నమః । ఓం అప్రాకృతపరాక్రమాయ నమః । ఓం సత్యధర్మిణే నమః । ఓం సఖయే నమః । ఓం సరసాంబునిధయే నమః । ఓం మహేశాయ నమః । ఓం దివ్యాంగాయ నమః । ఓం మణికింకిణీమేఖలాయ నమః । ఓం సమస్తదేవతామూర్తయే నమః । ఓం సహిష్ణవే నమః । ఓం సతతోత్థితాయ నమః । ఓం విఘాతకారిణే నమః । ఓం విశ్వగ్దృశే నమః । ఓం విశ్వరక్షాకృతే నమః । ఓం కల్యాణగురవే నమః । ఓం ఉన్మత్తవేషాయ నమః । ఓం అపరాజితే నమః । ఓం సమస్తజగదాధారాయ నమః । ఓం సర్వైశ్వర్యప్రదాయ నమః । ఓం ఆక్రాంతచిదచిత్ప్రభవే నమః । ఓం శ్రీవిఘ్నేశ్వరాయ నమః ॥ ఓం శ్రీ మహాగణపతయే నమః । అష్టోత్తరశతనామపూజాం సమర్పయామి ॥

అర్థం: గణాధిపతిగా, విఘ్నాలను తొలగించేవాడిగా, కల్పించేవాడిగా, పార్వతీ పుత్రునిగా, మోదకప్రియునిగా, సర్వసిద్ధి ప్రదాతగా కీర్తించే 108 నామాలతో గణపతికి నమస్కారం.

ఉపచారాలు & హారతి

ధూపం

ఏం చేయాలి: ఎడమ చేతితో గంట మోగిస్తూ, కుడి చేతితో అగరుబత్తి లేదా ధూపాన్ని గణపతి ఎదుట గుండ్రంగా తిప్పండి.

దశాంగం గుగ్గులోపేతం సుగంధం సుమనోహరమ్ । ఉమాసుత నమస్తుభ్యం గృహాణ వరదో భవ ॥ ఓం శ్రీ మహాగణపతయే నమః । ధూపమాఘ్రాపయామి ॥

అర్థం: ఉమా పుత్రా, నీకు నమస్కారం; గుగ్గులంతో కూడిన దశాంగ సుగంధ, మనోహర ధూపాన్ని స్వీకరించి వరాలను ప్రసాదించు.

దీపం

ఏం చేయాలి: గంట మోగిస్తూ గణపతికి నేతి దీపాన్ని మూడుసార్లు గుండ్రంగా చూపించండి.

సాజ్యం త్రివర్తిసంయుక్తం వహ్నినా యోజితం మయా । గృహాణ మంగళం దీపం ఈశపుత్ర నమోఽస్తు తే ॥ ఓం శ్రీ మహాగణపతయే నమః । దీపం దర్శయామి ॥

అర్థం: ఈశ పుత్రా, నేను వెలిగించిన మూడు వత్తుల ఈ మంగళకరమైన నేతి దీపాన్ని స్వీకరించు. నీకు నమస్కారం.

నైవేద్యం

ఏం చేయాలి: మోదకాలు, ఉండ్రాళ్లు లేదా లడ్డూలు, పండ్లను గణపతి ఎదుట ఉంచండి. వాటి చుట్టూ నీళ్లు చల్లి, వాటిపై పువ్వు ఉంచి, "ప్రాణాయ స్వాహా" మొదలైనవి చెబుతూ కుడి చేతితో ఐదుసార్లు గణపతికి నివేదించండి. మధ్యలో, చివరలో ఒక చెంచా నీళ్లు సమర్పించండి.

సుగంధాన్ సుకృతాంశ్చైవ మోదకాన్ ఘృతపాచితాన్ । నైవేద్యం గృహ్యతాం దేవ చణముద్గైః ప్రకల్పితాన్ ॥ భక్ష్యం భోజ్యం చ లేహ్యం చ చోష్యం పానీయమేవ చ । ఇదం గృహాణ నైవేద్యం మయా దత్తం వినాయక ॥ ఓం భూర్భువస్సువః । తత్సవితుర్వరేణ్యం భర్గో దేవస్య ధీమహి । ధియో యో నః ప్రచోదయాత్ ॥ సత్యం త్వర్తేన పరిషించామి (సాయంకాలే — ఋతం త్వా సత్యేన పరిషించామి) । అమృతమస్తు । అమృతోపస్తరణమసి ॥ ఓం ప్రాణాయ స్వాహా । ఓం అపానాయ స్వాహా । ఓం వ్యానాయ స్వాహా । ఓం ఉదానాయ స్వాహా । ఓం సమానాయ స్వాహా ॥ మధ్యే మధ్యే పానీయం సమర్పయామి । అమృతాపిధానమసి । ఉత్తరాపోశనం సమర్పయామి । హస్తౌ ప్రక్షాలయామి । పాదౌ ప్రక్షాలయామి । శుద్ధాచమనీయం సమర్పయామి ॥ ఓం శ్రీ మహాగణపతయే నమః । మహానైవేద్యం సమర్పయామి ॥

అర్థం: స్వామీ, వినాయకా, నేను సమర్పించే నేతిలో వండిన, సుగంధమైన, చక్కగా చేసిన ఈ మోదకాలను, భక్ష్య భోజ్య లేహ్య చోష్య పానీయాలనే సర్వవిధ ఆహారాలను స్వీకరించు; ఇది అమృతమగుగాక.

తాంబూలం

ఏం చేయాలి: రెండు తమలపాకులు, వక్క (ఒక అరటిపండు) స్వామికి సమర్పించండి.

నాభ్యా ఆసీదంతరిక్షమ్ । శీర్ష్ణో ద్యౌః సమవర్తత । పద్భ్యాం భూమిర్దిశః శ్రోత్రాత్ । తథా లోకాం అకల్పయన్ ॥ పూగీఫలసమాయుక్తం నాగవల్లీదలైర్యుతమ్ । కర్పూరచూర్ణసంయుక్తం తాంబూలం ప్రతిగృహ్యతామ్ ॥ ఓం శ్రీ మహాగణపతయే నమః । తాంబూలం సమర్పయామి ॥

అర్థం: ఆయన నాభి నుండి ఆకాశం, శిరస్సు నుండి స్వర్గం, పాదాల నుండి భూమి వచ్చాయి. పోకచెక్క, తమలపాకులు, కర్పూరంతో కూడిన ఈ తాంబూలాన్ని స్వీకరించు.

నీరాజనం (కర్పూర హారతి)

ఏం చేయాలి: హారతి పళ్లెంలో కర్పూరం వెలిగించండి. అందరూ లేచి నిలబడాలి; గంట మోగిస్తూ, తెలిస్తే హారతి పాట పాడుతూ గణపతి ఎదుట సవ్యదిశలో తిప్పండి. తర్వాత హారతిని అందరికీ చూపించండి; వారు రెండు చేతులతో హారతిని కళ్లకు అద్దుకుంటారు.

ఘృతవర్తిసహస్రైశ్చ కర్పూరశకలైస్తథా । నీరాజనం మయా దత్తం గృహాణ వరదో భవ ॥ ఓం శ్రీ మహాగణపతయే నమః । కర్పూర నీరాజనం దర్శయామి ॥

అర్థం: వేయి నేతి వత్తులు, కర్పూర ఖండాలతో కూడిన ఈ జ్యోతిని సమర్పిస్తున్నాను; స్వీకరించి వరాలను ప్రసాదించు.

మంత్రపుష్పం

ఏం చేయాలి: రెండు చేతుల్లో పువ్వులు, అక్షతలు తీసుకుని, మంత్రం చెప్పి గణపతి పాదాల వద్ద సమర్పించండి.

యజ్ఞేన యజ్ఞమయజంత దేవాః । తాని ధర్మాణి ప్రథమాన్యాసన్ । తే హ నాకం మహిమానః సచంతే । యత్ర పూర్వే సాధ్యాః సంతి దేవాః ॥ ఏకదంతాయ విద్మహే వక్రతుండాయ ధీమహి । తన్నో దంతీ ప్రచోదయాత్ ॥ ఓం శ్రీ మహాగణపతయే నమః । మంత్రపుష్పం సమర్పయామి ॥

అర్థం: దేవతలు యజ్ఞంతోనే యజ్ఞాన్ని ఆరాధించారు. ఏకదంతుని తెలుసుకుంటాము, వక్రతుండుని ధ్యానిస్తాము; ఆ దంతి మమ్మల్ని ప్రేరేపించుగాక.

ప్రదక్షిణ నమస్కారాలు3 సార్లు చెప్పండి

ఏం చేయాలి: గణపతి చుట్టూ సవ్యదిశలో మూడుసార్లు ప్రదక్షిణ చేయండి (లేదా ఉన్నచోటే తిరగండి), తర్వాత నమస్కారం చేయండి. కొందరు గణపతికి గుంజీలు కూడా తీస్తారు (చేతులు అడ్డంగా పెట్టి చెవులు పట్టుకుని లేచి కూర్చోవడం).

యాని కాని చ పాపాని జన్మాంతరకృతాని చ । తాని తాని ప్రణశ్యంతి ప్రదక్షిణ పదే పదే ॥ ప్రదక్షిణం కరిష్యామి సతతం మోదకప్రియ । నమస్తే విఘ్నరాజాయ నమస్తే విఘ్ననాశన ॥ ఓం శ్రీ మహాగణపతయే నమః । ప్రదక్షిణ నమస్కారాన్ సమర్పయామి ॥

అర్థం: పూర్వజన్మల పాపాలన్నీ ప్రదక్షిణలో ప్రతి అడుగుకూ నశిస్తాయి. మోదకప్రియా, నీ చుట్టూ ఎల్లప్పుడూ ప్రదక్షిణ చేస్తాను; విఘ్నరాజా, విఘ్ననాశకా, నీకు నమస్కారం.

ప్రార్థన

ఏం చేయాలి: చేతులు జోడించి నిలబడి, మీ కోరికలు నెరవేరాలని, విఘ్నాలు తొలగాలని గణపతిని ప్రార్థించండి.

విఘ్నేశ్వరాయ వరదాయ సురప్రియాయ లంబోదరాయ సకలాయ జగద్ధితాయ । నాగాననాయ శ్రుతియజ్ఞవిభూషితాయ గౌరీసుతాయ గణనాథ నమో నమస్తే ॥

అర్థం: విఘ్నేశ్వరుడు, వరదుడు, దేవప్రియుడు, లంబోదరుడు, సర్వస్వరూపుడు, లోకహితుడు, గజాననుడు, వేదయజ్ఞాలచే విభూషితుడు, గౌరీ పుత్రుడు, గణనాథుడు అయిన స్వామికి మళ్లీ మళ్లీ నమస్కారం.

వ్రత కథ

ప్రథమాధ్యాయము — గణేశుడు, చంద్రుడు

చతుర్థి నాడు గణేశుని చూసి నవ్వి, ఎవరూ తనను చూడకూడదనే శాపానికి గురైన చంద్రుడు సిగ్గుతో కుంగిపోయాడు. అతడు తపస్సు చేసి క్షమించమని గణేశుని ప్రార్థించాడు. త్వరగా క్షమించే గణేశుడు కృష్ణపక్ష చతుర్థి నాడు అతని ఎదుట ప్రత్యక్షమై ఇలా అన్నాడు: "నీ శాపం భాద్రపద శుద్ధ చతుర్థి నాడు మాత్రమే వర్తిస్తుంది. ప్రతి కృష్ణపక్ష చతుర్థి నాడు ఉపవాసం ఉండి, నన్ను పూజించి, చంద్రోదయ వేళ నిన్ను దర్శించి, నీకూ నాకూ అర్ఘ్యం ఇచ్చినవారు తమ సంకటాల నుండి విముక్తులవుతారు." చంద్రుడు సంతోషించి శివుని శిరస్సుపై స్థానం పొందాడు; ఈ రోజు గణేశునితో పాటు పూజలందుకుంటాడు. అందుకే ఈ రోజును సంకటహర చతుర్థి, అంటే సంకటాలను తొలగించే చతుర్థి, అంటారు.

అధ్యాయం పూర్తి కాగానే చేతిలోని అక్షతలు స్వామిపై వేయండి.

ద్వితీయాధ్యాయము — అంగారకి సంకష్టి

భూదేవి కుమారుడైన అంగారకుడు (కుజుడు) దేవతలలో గౌరవం పొందాలని కోరుకున్నాడు. అతడు అడవికి వెళ్లి వేయి సంవత్సరాలు గణేశుని గురించి తపస్సు చేశాడు. మంగళవారం నాడు వచ్చిన ఒక కృష్ణపక్ష చతుర్థి నాడు, చంద్రోదయ వేళ గణేశుడు అతని ఎదుట ప్రత్యక్షమయ్యాడు. అంగారకుడు నమస్కరించి ఇలా వరం కోరాడు: "ఈ రోజు నా పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందాలి; ఈ రోజు ఉపవాసం ఉండి నిన్ను పూజించినవారందరూ సంకటాల నుండి విముక్తులు కావాలి." గణేశుడు ఆ వరం ఇచ్చాడు; అంగారకుడు గ్రహాలలో స్థానం పొందాడు. అప్పటి నుండి మంగళవారం నాడు వచ్చే సంకష్టిని అంగారకి సంకష్టి అంటారు; దానిని ఆచరిస్తే అనేక సంకష్టుల పుణ్యం లభిస్తుందని చెబుతారు.

అధ్యాయం పూర్తి కాగానే చేతిలోని అక్షతలు స్వామిపై వేయండి.

తృతీయాధ్యాయము — వ్రత ఫలం

ప్రతి కృష్ణపక్ష చతుర్థి నాడు ఈ వ్రతం ఆచరించి, దూర్వాలతో, ఎర్రని పూలతో గణేశుని పూజించి, ఈ కథ విని, చంద్రుని దర్శించి అర్ఘ్యం ఇచ్చిన తరువాత ఉపవాసం విరమించేవారు రుణాలు, రోగాలు, విఘ్నాల నుండి విముక్తులవుతారు; వారి కోరికలు నెరవేరుతాయి. చాలామంది పన్నెండు లేదా ఇరవై ఒక్క నెలలు వరుసగా ఈ వ్రతం ఆచరించి, తరువాత అన్నదానం, దానాలతో ఉద్యాపన చేసి దానిని పూర్తి చేస్తారు.

అధ్యాయం పూర్తి కాగానే చేతిలోని అక్షతలు స్వామిపై వేయండి.

అర్ఘ్యం

చంద్ర దర్శనం

ఏం చేయాలి: చంద్రోదయ సమయంలో అర్ఘ్య పాత్రతో బయటకు (లేదా కిటికీ, మేడ మీదకు) వెళ్లండి. చంద్రుని చూసి, చేతులు జోడించి శ్లోకం చెప్పండి. మబ్బుల వల్ల చంద్రుడు కనిపించకపోతే, చంద్రోదయ సమయం దాటిన తర్వాత చంద్రుడు ఉదయించే దిక్కు వైపు తిరగండి.

దధిశంఖతుషారాభం క్షీరోదార్ణవసంభవమ్ । నమామి శశినం సోమం శంభోర్ముకుటభూషణమ్ ॥

అర్థం: పెరుగు, శంఖం, మంచు వలె తెల్లనివాడు, పాలసముద్రం నుండి పుట్టినవాడు, శంభుని కిరీటానికి ఆభరణమైన సోముడు అయిన చంద్రునికి నమస్కరిస్తున్నాను.

చంద్రునికి అర్ఘ్యం (3 సార్లు)3 సార్లు చెప్పండి

ఏం చేయాలి: చంద్రునికి అభిముఖంగా నిలబడి, పాత్రలోని పాలు కలిపిన నీళ్లను కొద్దికొద్దిగా సన్నని ధారగా నేలపై లేదా పళ్లెంలోకి మూడుసార్లు, ప్రతిసారీ మంత్రం చెబుతూ పోయండి. తర్వాత చంద్రుని వైపు అక్షతలు, పువ్వు సమర్పించి నమస్కారం చేయండి.

క్షీరోదార్ణవసంభూత అత్రిగోత్రసముద్భవ । గృహాణార్ఘ్యం శశాంకేదం రోహిణ్యా సహితో మమ ॥ ఓం రోహిణీసహిత చంద్రమసే నమః । ఇదమర్ఘ్యం సమర్పయామి ॥

అర్థం: పాలసముద్రం నుండి, అత్రి వంశం నుండి పుట్టిన చంద్రా, రోహిణీ సహితుడవై నా ఈ అర్ఘ్యాన్ని స్వీకరించు.

గణపతికి అర్ఘ్యం (3 సార్లు)3 సార్లు చెప్పండి

ఏం చేయాలి: గణపతి దగ్గరకు తిరిగి వచ్చి, మీ కష్టాలు తొలగాలని ప్రార్థిస్తూ అదే విధంగా (పాలు, అక్షతలు, పువ్వు కలిపిన నీళ్లతో) మూడుసార్లు అర్ఘ్యం సమర్పించండి.

గణేశాయ నమస్తుభ్యం సర్వసిద్ధిప్రదాయక । సంకష్టం హర మే దేవ గృహాణార్ఘ్యం నమోఽస్తు తే ॥ కృష్ణపక్షే చతుర్థ్యాం తు సంపూజిత విధూదయే । క్షిప్రం ప్రసీద దేవేశ గృహాణార్ఘ్యం నమోఽస్తు తే ॥ ఓం శ్రీ మహాగణపతయే నమః । ఇదమర్ఘ్యం సమర్పయామి ॥

అర్థం: సర్వసిద్ధి ప్రదాతా, గణేశా, నీకు నమస్కారం; నా కష్టాలను తొలగించి ఈ అర్ఘ్యాన్ని స్వీకరించు. కృష్ణ పక్ష చతుర్థి నాడు చంద్రోదయ వేళ పూజింపబడిన దేవేశా, శీఘ్రంగా ప్రసన్నుడవు కమ్ము.

సమాప్తి

క్షమా ప్రార్థన

ఏం చేయాలి: చేతులు జోడించి, ఏవైనా పొరపాట్లు జరిగితే క్షమించమని గణపతిని వేడుకోండి. చివరి వాక్యం చెబుతూ అక్షతలపై కొద్దిగా నీళ్లు వదిలి, పూజాఫలాన్ని ఆయనకు అర్పించండి.

మంత్రహీనం క్రియాహీనం భక్తిహీనం గణాధిప । యత్పూజితం మయా దేవ పరిపూర్ణం తదస్తు తే ॥ అపరాధసహస్రాణి క్రియంతేఽహర్నిశం మయా । దాసోఽయమితి మాం మత్వా క్షమస్వ గణేశ్వర ॥ అనేన మయా కృత పూజయా భగవాన్ సర్వాత్మకః శ్రీ మహాగణపతిః సుప్రీతః సుప్రసన్నో వరదో భవతు ॥

అర్థం: మంత్రహీనంగా, క్రియాహీనంగా, భక్తిహీనంగా నేను చేసిన పూజ ఏదైనా, గణాధిపా, అది పరిపూర్ణమగుగాక. రాత్రింబవళ్లు నేను చేసే వేలాది అపరాధాలను క్షమించు. గణపతి ప్రీతుడై వరాలను ప్రసాదించుగాక.

ప్రసాదం, ఉపవాస విరమణ

ఏం చేయాలి: తీర్థం తాగి, మోదకం లేదా పండ్ల ప్రసాదం స్వీకరించి అందరికీ పంచండి. తర్వాత సాత్త్వికమైన సాదా భోజనంతో ఉపవాసం విరమించండి.

🙏 పూజ సంపూర్ణం

స్వామి మిమ్మల్ని, మీ కుటుంబాన్ని ఆయురారోగ్య ఐశ్వర్యాలతో, శాంతితో అనుగ్రహించుగాక. ప్రసాదాన్ని అందరికీ పంచండి.

మీ అభిప్రాయం పంపండి

ఏమి మెరుగుపరచాలో, ఏది తప్పుగా ఉందో, లేదా మీకు ఏది నచ్చిందో చెప్పండి. ప్రతి సందేశాన్నీ మేము చదువుతాం.

దేని గురించి
శంఖ్ మీకు ఎంత ఉపయోగపడుతోంది? (ఐచ్ఛికం)